Fon vurgunu ve ‘yarısı’ söylenen hadis!

Fon vurgunu ve ‘yarısı’ söylenen hadis!

AHMET KURUCAN | YORUM 

Fatma Betül Sayan Kaya hakkında fon soygunu etrafındaki tartışmalar vesilesiyle Peygamber Efendimiz’in (sas) meşhur bir hadisi yeniden gündeme geldi. Dikkatimi çeken, bazı insanların hadiste geçen “Kızım Fatıma bile olsa…” ifadesini hatırlatmaları, fakat cümlenin devamındaki “… onun da elini keserdim!” kısmını söylememeleriydi.

Neden acaba? Hadisin ‘adalet’ mesajını benimsiyoruz da ceza ile ilgili kısmını dile getirmekte neden tereddüt ediyoruz?

Aslında bu soru bizi İslam hukukunun en temel meselelerinden birine götürüyor: Nasların ortaya koyduğu hükümlerle bu hükümlerin gerçekleştirmeyi hedeflediği maksatlar arasındaki ilişkiyi nasıl anlamalıyız?

İsterseniz önce hadisin tamamına bir bakalım. Hadisenin tarihî arka planı malum. Hz. Peygamber (sas) döneminde Mahzumoğullarından bir kadın hırsızlık yapmış, Kureyş’in ileri gelenleri de kadının cezalandırılmasını önlemek için Allah Resûlü’nün çok sevdiği Üsame b. Zeyd’i aracı olarak göndermişlerdi. 

Efendimiz bu girişime tepki göstermiş ve şöyle buyurmuştu: “Sizden öncekileri helak eden şey şuydu: İçlerinden itibarlı bir kimse hırsızlık yaptığında onu serbest bırakırlar, zayıf bir kimse hırsızlık yaptığında ise ona cezayı uygularlardı. Allah’a yemin ederim ki Muhammed’in kızı Fatıma hırsızlık yapsaydı onun da elini keserdim.” (Buhârî, Enbiyâ, 54; Müslim, Hudûd, 8-9)

Görüldüğü gibi hadisin merkezinde hukuk önünde eşitlik var. Bir başka ifadeyle ‘soy, sop, makam, mevki, servet ve toplumsal itibar hiç kimseye ayrıcalık sağlanmamalıdır’ diyor hadis. Allah Resûlü de (sas) kendi kızını örnek vererek bu ilkeyi en çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Fakat hadisin bir de ceza boyutu var. Hz. Peygamber yalnızca, “Kızım Fatıma da olsa cezalandırırdım!” demiyor. Açıkça “Elini keserdim!” buyuruyor.

Peki, bugün bu hadisi hatırlatan bazı insanlar neden cümlenin ilk kısmını alıp ikinci kısmını söylemiyor?

Bunun farklı sebepleri olabilir. Belki hadisin vermek istediği adalet mesajını öne çıkarmak istiyorlar. Belki günümüz insanının el kesme cezasına nasıl yaklaşacağını düşünüyorlar. Belki de farkında olmadan, tarihsel bir ceza uygulamasıyla evrensel bir hukuk ilkesini birbirinden ayırıyorlar. 

Belki bu el kesme cezası özelinde zihinsel bir dönüşüm yaşamışlar ama bunu ifade edecek cesaretleri yok. Sebep ne olursa olsun, burada üzerinde düşünmemiz gereken ciddi bir usul meselesi bulunduğu kanaatindeyim.

Kur’an’ın hükmü ve fıkhın şartları

Kur’an-ı Kerim’in Mâide suresi 38. ayetinde hırsızlık yapan erkek ve kadının ellerinin kesilmesinden söz edilir. Ulemamızın büyük çoğunluğu da bu ayeti belirli şartlarla uygulanacak bir had cezasının dayanağı olarak kabul etmiştir. 

Yalnız tam da burada önemli bir hususu hatırlatmak gerekiyor: Fıkıhta her hırsızlık el kesme cezasını gerektirmez. Çalınan malın belirli bir değere ulaşması, koruma altında bulunması, suçun usulüne uygun şekilde ispatlanması, zaruret ve mülkiyet şüphesinin bulunmaması gibi çok sayıda şart aranır. Bu şartlardan birinin gerçekleşmemesi hâlinde had cezasının uygulanmaması söz konusu olabilir. 

Dolayısıyla, “İslam hukukunda veya İslam’da hırsızın eli kesilir!” demek, klasik fıkhın bütününü anlatmaya yetmez. Üstelik hırsızlık, dolandırıcılık, zimmet, rüşvet, güveni kötüye kullanma ve benzeri suçların tamamı aynı hukukî kategoriye girmez. Her birinin unsurları ve yaptırımları farklıdır.

Ancak benim asıl üzerinde durmak istediğim mesele bunlar değil. Asıl mesele şu: Bir hukuk düzeninin hedefi suçlunun elini kesmek midir, yoksa insanların malını, mülkiyetini, emeğini ve toplumun güven duygusunu korumak mıdır? 

Bana göre -tekrar edeyim- bana göre ikinci husus, yani hukukun gerçekleştirmek istediği maksat, meselenin anlaşılmasında belirleyici öneme sahiptir.

Bu cümleyi söylemekle bütün problemleri çözmüş oluyor muyuz? Hayır. Çünkü karşımızda açık bir nas bulunuyor. Klasik usul açısından nasla belirlenmiş bir cezanın değiştirilmesi veya farklı yorumlanması ciddi itirazlarla karşılaşacaktır ve bu itirazları görmezden gelmek ilmî bir yaklaşım olmaz. Fakat onları kabul etmek de meseleyi yeniden düşünmemize engel değildir.

Hz. Ömer neden el kestirmedi?

Bu tartışmada hemen akla Hz. Ömer’in kıtlık dönemindeki uygulaması geliyor. Kaynaklarda, kıtlık yılında hırsızlık sebebiyle el kesme cezasının uygulanmadığına ilişkin rivayetler bulunmaktadır. Fıkıh ulemamız bu uygulamayı genellikle zaruret ve şüphe kavramlarıyla açıklamışlardır. Yani Hz. Ömer’in yaptığı şeyin hükmü ortadan kaldırmak değil, hükmün uygulanma şartlarının gerçekleşmediğini tespit etmek olduğunu söylemişlerdir.

Bu açıklama önemlidir. Çünkü Hz. Ömer’in uygulamasını doğrudan, “Nasla belirlenmiş bir cezayı değiştirdi!” şeklinde değerlendirmek tarihî ve fıkhî bakımdan isabetli olmaz. Fakat buradan hareketle başka bir soru sorabiliriz. Hz. Ömer, insanların içinde bulunduğu ekonomik şartları, açlığı, yoksulluğu ve mecburiyetleri dikkate alarak hükmün uygulanmasını değerlendirmişse, bugün biz de değişen toplumsal ve hukukî şartları dikkate almak zorunda değil miyiz? 

Hz. Ömer’in uygulamasını yalnızca geçmişte yaşanmış bir istisna olarak mı okuyacağız, yoksa buradan hükümlerin uygulanmasında toplumsal şartların önemine ilişkin bir metodoloji de çıkarabilecek miyiz?

Bana kalırsa ikinci soru üzerinde ciddi biçimde durulmalıdır. Çünkü burada mesele, nasları görmezden gelmek değil; nasların hangi şartlarda, hangi gerekçelerle ve hangi sonuçlar gözetilerek uygulanacağını anlamaktır.

600 yıllık Osmanlı tecrübesi bize ne söylüyor?

Bir de Osmanlı tecrübesine bakalım. Osmanlı Devleti kendisini İslam hukukuyla meşruiyet kazanan bir devlet olarak görüyordu. Şer’î mahkemeleri, kadıları, müftüleri, fetva müessesesi ve köklü bir fıkıh geleneği vardı. Hırsızlık için el kesme cezası da fıkıh kitaplarında yerini koruyordu. Hatta bu hükümlerin yer aldığı fıkıh kitapları mahkemelerde kadıların elinde kanun kitabı gibi işlev görüyordu. 

Fakat Osmanlı hukuk pratiğine baktığımızda, hırsızlık suçlarında el kesme cezasının oldukça istisnai kaldığını, buna karşılık tazir cezalarının ve örfî hukuk çerçevesinde geliştirilen yaptırımların geniş bir uygulama alanı bulduğunu görüyoruz. Hapis, sürgün, para cezası ve başka yaptırımlar hukuk hayatında önemli bir yer tutuyordu.

Burada ihtiyatlı olmak şart. Altı yüz yıllık Osmanlı tarihinde yalnızca bir veya iki defa el kesme cezası uygulandığını kesin bir bilgi gibi söylemek doğru değildir. Böyle bir iddia, bütün dönemleri kapsayan mahkeme kayıtları üzerinde kapsamlı bir araştırmayı gerektirir. Ancak had cezalarının sınırlı, tazir uygulamalarının ise çok daha yaygın olduğu tarihî bir gerçektir.

Şimdi soralım: Osmanlı uleması Mâide suresinin 38. ayetini bilmiyor muydu? Elbette biliyordu. Hz. Peygamber’in “Kızım Fatıma da olsa elini keserdim!” hadisini okumamışlar mıydı? Elbette okumuşlardı. 

Öyleyse neden hukuk pratiğinde başka cezalar bu kadar geniş bir yer buldu? Bu sorunun cevaplarından biri, had cezalarının uygulanabilmesi için aranan ağır şartlar ve şüphelerin hadleri düşürmesi ilkesidir. Diğeri ise devletin toplumsal düzeni korumak amacıyla tazir ve örfî hukuk alanında geliştirdiği uygulamalardır.

Buradan doğrudan doğruya, “Osmanlı el kesme cezasını kaldırmıştı.” sonucunu çıkaramayız. Fakat fıkıh kitaplarında yer alan hükümlerle hayatın içerisinde şekillenen uygulamalar arasındaki ilişkinin sanıldığından daha karmaşık olduğunu söyleyebiliriz.

Bu tarihî tecrübe bize şunu gösteriyor: Bir hukuk sistemini anlamak için yalnızca kitaplarda yazılı hükümleri değil, o hükümlerin uygulanma şartlarını, yargılama usullerini ve toplumsal hayattaki karşılıklarını da incelemek gerekir.

Değişmeyen maksat mı, değişmeyen vasıta mı?

İşte burada İslam hukuk metodolojisinin temel meselelerinden biriyle karşılaşıyoruz. Dinin sabiteleri vardır. İman esasları, ibadetlerin temel yapısı, ahlaki değerler, adalet, doğruluk, emanete riayet, insan onuruna saygı gibi ilkeler bunlar arasındadır ve sabite olan prensipler değişmez, değiştirelemez kategorisinde yerini alır. 

Ancak özellikle toplumsal hayatı düzenleyen hukukî hükümlerin uygulanmasında nasların lafzı kadar maksatlarının, tarihsel bağlamlarının, toplumsal şartların ve ortaya çıkaracakları sonuçların da dikkate alınması gerekir. Nitekim İslam hukuk düşüncesinin kendi içerisinde bu değerlendirmeyi yapmamıza imkân sağlayan son derece zengin kavramlar bulunmaktadır. Makâsıd, maslahat, örf, zaruret, şüphe, tazir ve siyâset-i şer’iyye bunlardan bazılarıdır.

Makâsıd, hukukun gerçekleştirmeyi hedeflediği temel gayeleri ifade eder. Canın, malın, aklın, neslin ve dinin korunması klasik literatürde bu çerçevede ele alınmıştır. Maslahat, insanların ve toplumun yararının gözetilmesi ve zararlarının önlenmesiyle ilgilidir.

Örf, toplumsal hayatın değişen şartlarının hukukî değerlendirmelerde dikkate alınmasını sağlar. Zaruret ve şüphe, bazı hükümlerin uygulanmasında belirleyici rol oynayabilir. Tazir ise naslarla belirlenmiş had cezalarının dışında, yetkili otoritenin suçun niteliğine ve kamu yararına göre yaptırım belirleyebildiği alanı ifade eder.

Hemen ilave edeyim, bu kavramların hiçbiri sınırsız değildir. Klasik usulde maslahatın açık bir nas karşısındaki konumu, örfün hangi alanlarda belirleyici olabileceği ve tazirin sınırları uzun tartışmalara konu olmuştur. Dolayısıyla, “Maksat değişmiyorsa vasıta değişebilir!” demek kolaydır. Fakat nasla belirlenmiş bir cezanın hangi usulî gerekçelerle yeniden yorumlanabileceğini ortaya koymak o kadar kolay değildir. 

İşte bugün ihtiyacımız olan şey, bu soruları ilmî ciddiyetle ele almaktır. Bir tarafta nasların lafzını ve klasik usulün sınırlarını esas alan yaklaşım vardır. Diğer tarafta nasların maksatlarını, tarihsel şartları ve değişen toplumsal ihtiyaçları daha fazla öne çıkaran yorumlar bulunmaktadır. Bu iki yaklaşım arasındaki tartışmayı yok sayarak ilerleyemeyiz. Ama tartışmanın zorluğundan hareketle düşünmeyi de terk edemeyiz.

Hadisin bize asıl söylemek istediği nedir?

Şimdi yeniden başlangıçtaki hadise dönelim. Hz. Peygamber’in (sas) sözlerinin ilk kısmında ne anlatılıyor ve geçmiş toplumların helak oluşunun sebebi olarak ne gösteriliyordu? İtibarlı insanlar suç işlediklerinde cezadan kurtulduğu, zayıf insanlar suç işlediklerinde ise cezalandırıldığı ifade ediliyordu. Yani hukukun kişilere göre uygulanması. 

Güçlüye başka, zayıfa başka hukuk. Zengine başka, fakire başka hukuk. Makam sahibine başka, sıradan vatandaşa başka hukuk. Efendimiz (sas) işte buna itiraz ediyor. Kendi kızını örnek vererek hiç kimsenin hukuk karşısında ayrıcalıklı olamayacağını ilan ediyor. 

Bu mesajın eskimesi mümkün müdür? Elbette hayır. Ancak aynı adalet ilkesinin bugünün dünyasında hangi ceza ve yaptırımlarla gerçekleştirileceği ayrıca tartışılması gereken bir hukuk meselesidir.

Benim kanaatim, İslam’ın adalet, mülkiyetin korunması, suçun önlenmesi, insan onurunun gözetilmesi ve cezaların caydırıcılığı gibi temel ilkelerinin esas alınması gerektiği yönündedir. Bu ilkelerin günümüz hukuk düzenlerinde hangi yaptırımlarla en iyi şekilde gerçekleştirilebileceği ilmî müzakereye açık olmalıdır. Burada suçun karşılıksız kalmaması kadar cezanın ölçülü olması, mağdurun hakkının korunması, yargılamanın adil yapılması ve hiç kimsenin sosyal veya ekonomik gücü sebebiyle hukukun dışına çıkarılmaması da önemlidir.

Son söz: Fatıma’nın adını söylemek yetmez

Başta ifade ettiğim gibi ve beni bu yazıyı yazmaya iten sebep Hz. Peygamber’in (sas) hadisinin yarıda bırakılması oldu. Hz. Fatıma’nın adını söylüyoruz ama el kesme ifadesine gelince duruyoruz. 

Neden? 

Bunun üzerinde düşünmek zorundayız. İhtimal bu tutum farkında olarak veya olmayarak, zihnimizde yaşanan bir değişimin işaretidir. Hadisin adalet ilkesini benimsiyoruz. Fakat cezanın tarihsel biçimiyle bugünün hukuk anlayışı arasındaki ilişkiyi açıklamakta zorlanıyoruz. Bence bu zorluğu saklamak yerine konuşmalıyız. 

İslam hukukunun 14 asırlık tarihi birikimini, nasların maksatlarını, değişen toplumsal şartları ve çağdaş hukuk düşüncesini aynı masa etrafında değerlendirebilmeliyiz. Bu, dinden taviz vermek değil; dinin adalet iddiasını bugünün insanına anlaşılır, tutarlı ve savunulabilir bir hukuk diliyle anlatma çabasıdır. 

Hadisin en can alıcı mesajını bir kez daha hatırlayalım: Bir toplumun çöküşü, hırsızın elinin kesilmemesiyle değil, güçlü hırsızın korunup güçsüz hırsızın cezalandırılmasıyla başlar. Hz. Fatıma’nın adını söylemek kolay. Asıl mesele, Fatıma kim olursa olsun hukuku herkese eşit uygulayabilmektir. Ve belki de bugün kendimize sormamız gereken soru şudur: Adaleti gerçekleştirmek için geçmişte uygulanan ceza biçimlerini aynen sürdürmek mi gerekir, yoksa o cezaların gerçekleştirmeyi hedeflediği adaleti bugünün şartlarında yeniden tesis etmek mi? Bu soruya cevap vermeden hadisin yalnızca yarısını söylemekle yetinemeyiz.

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap