Hilafetten saltanata: 5hutbe, 5 siyaset anlayışı 

Hilafetten saltanata: 5hutbe, 5 siyaset anlayışı 

AHMET KURUCAN | YORUM

Şu günlerde Faslı düşünür Muhammed Âbid el-Câbirî okumaları yapıyorum. ‘İslam’da Siyasal Akıl’ adlı kitabı elimde. İkinci okuyuşum. İslam tarihini, özellikle de siyasî iktidarın oluşumunu, gelişimini ve dönüşümünü alışılmışın dışında bir bakış açısıyla ele alıyor. Kitap üzerine bir YouTube için bir video çekmeyi de düşünüyorum. Fakat okumalarım sırasında dikkatimi çeken bir hususu şimdiden sizlerle paylaşmak istedim. 

Biliyorsunuz, bugün hükümetler göreve gelirken programlarını açıklarlar. Meclis’te okur ve milletin vekillerinden güvenoyu talep ederler. O programda iktidarları boyunca hangi ilkelere bağlı kalacaklarını ve projelerini anlatırlar. Ben İslam tarihindeki ilk halifelerin göreve başlarken yaptıkları hutbelere de bu gözle bakıyorum.

O konuşmalara literatürde her ne kadar “hutbe” adı verilse de bunlar bizim bugün cuma ve bayram namazlarında dinlediğimiz hutbelerden farklı. Bugünkü dilde hükümet programları diyebiliriz. Bu konuşmaların öncesinde veya sonrasında gerçekleşen biatları da bugünkü güvenoyu uygulamasına benzetebiliriz. 

Elbette aynı şey değiller. Ama yönetenle yönetilen arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu göstermeleri bakımından benzerlik taşıyorlar.

Şimdi gelin, kısa kısa da olsa Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali ve Muâviye’nin iktidara gelişlerinde yaptıkları veya o dönemlere nispet edilen konuşmalara birlikte bakalım.

Hz. Ebû Bekir: “Yanlış yaparsam beni düzeltin!”

Hz. Ebû Bekir’in halife seçildikten sonra yaptığı meşhur konuşmanın özü şu: “Ey Müslümanlar! Sizin en hayırlınız olmadığım hâlde sizi idare etmek üzere seçildim. İyilik yaparsam bana yardım ediniz, kötülük yaparsam beni doğrultunuz. Doğruluk emanettir, yalancılık ise hıyanettir. Sizin aranızda zayıf olanlar, haklarını alıncaya kadar benim yanımda güçlüdürler. Allah’a ve Resûlü’ne itaat ettiğim sürece bana itaat edin. Onlara isyan edersem bana itaat etmeniz gerekmez.”

Ne kadar dikkat çekici değil mi? Halife, yönettiği insanlara kendisini denetleme hakkı tanıyor. İtaati mutlaklaştırmıyor. Kendi otoritesini daha üst bir ahlâkî ve dinî ilkeye bağlıyor. Üstelik konuşmasında zayıfın hakkını güçlüden alacağını da vurguluyor.

Hz. Ömer: “Eğriliğimi doğrultun!”

Hz. Ömer’in hilafetinin başlangıcındaki konuşmalarında ise adalet, sorumluluk ve yönetimin ağır yükü öne çıkıyor. Kendisine verilen görevin bir üstünlük değil, büyük bir imtihan olduğunu dile getiriyor ve Allah’tan yardım istiyor.

Hz. Ömer’e nispet edilen meşhur bir rivayet de var. “Bir eğrilik görürseniz beni doğrultun.” diyor. Bir kişinin kendisini kılıcıyla doğrultacağını söylemesi üzerine de Allah’a hamdediyor.

Bu rivayetin ilk hilafet hutbesine ait olduğu kesin değil. Rivayetin tarihî güvenilirliği de tartışmalı. Ancak Hz. Ömer’in yönetim anlayışını yansıtan bir örnek olarak üzerinde durmaya değer.

Düşünebiliyor musunuz? Devlet başkanı olarak kendisinin de sorgulanabilirliğini baştan kabul eden ve halka bu yetkiyi tanıyan bir yönetici. Sizce de dikkat çekici değil mi?

Hz. Osman: “Dünya sizi aldatmasın!”

Hz. Osman’ın hilafete geçtiğinde yaptığı rivayet edilen ilk konuşma ise diğerlerinden biraz farklı: “Ey insanlar! Siz geçici bir yurttasınız. Ömrünüzden geriye kalan zamanı en hayırlı işlerle değerlendirin. Dünya aldatıcıdır. Dünya hayatı sizi aldatmasın. Sizden öncekilerin hâlinden ibret alın. Gayret gösterin, gaflete düşmeyin. Dünyaya bağlanan, onu imar eden ve nimetlerinden uzun süre yararlananlar şimdi nerede? Dünya onları da terk etmedi mi?”

Dikkat ederseniz burada doğrudan bir siyasî programdan ziyade ahlâkî ve manevî bir uyarı var. Yani Hz. Osman, yönetimin teknik meselelerinden önce insanın dünya karşısındaki konumunu ve ahiret sorumluluğunu hatırlatıyor.

Hz. Ali: “Yönetenlerin de yönetilenlerin de sorumlulukları var!”

Hz. Ali’nin hilafete geçişi çok daha çalkantılı bir döneme rastlıyor. Hz. Osman öldürülmüş, toplum ciddi biçimde bölünmüş, siyasî gerilim zirveye çıkmış. Hz. Ali’ye nispet edilen ilk konuşmalarda, kendisine yapılan biatin gizli bir anlaşma değil, Müslümanların huzurunda gerçekleşen açık bir tercih olması gerektiği vurgulanıyor. Kur’an’a bağlılık, adalet ve toplumun birlik içinde tutulması üzerinde duruluyor.

Hz. Ali’nin farklı konuşmalarında yönetenlerle yönetilenlerin karşılıklı hak ve sorumlulukları da önemli bir yer tutuyor. Yani yönetici halka karşı sorumlu, halk da ortak düzenin korunmasında sorumluluk sahibi.

Muâviye: “Ben sizin başınıza yönetici olmak için savaştım!”

Gelelim Muâviye b. Ebû Süfyân’a. Hz. Hasan’ın hilafetten çekilmesiyle birlikte 41/661 yılında siyasî hâkimiyeti elde eden Muâviye’nin Kûfe yakınlarında yaptığı rivayet edilen konuşmada şu ifadeler yer alıyor: “Ben sizinle namaz kılmanız, oruç tutmanız, hacca gitmeniz veya zekât vermeniz için savaşmadım. Bunları zaten yaptığınızı biliyorum. Ben sizin başınıza yönetici olmak için savaştım. Allah da bunu bana verdi, siz istemeseniz de!”

İlginçtir, Medine’ye yaptığı bir ziyarette de halkın kendisini sevmediğini bildiğini, fakat yönetimi kılıcıyla elde ettiğini söylüyor. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer gibi yönetmeye çalıştığını, ancak onların seviyesine ulaşamadığını da ifade ediyor.

Elbette burada bir ihtiyat kaydı düşmemiz gerekiyor. Muâviye’ye nispet edilen bu konuşmaların rivayet güvenilirliği ve tarihleri tartışmalı. Özellikle ikinci konuşmanın hilafetinin ilk yılında değil, daha sonraki yıllarda yapılmış olabileceği belirtiliyor. Dolayısıyla bunları kesinliği tartışmasız tarihî belgeler olarak değil, dönemin siyasî anlayışını yansıtan rivayetler olarak değerlendirmek daha doğru. Şüphesiz burada mesele sadece Muâviye’nin şahsı değil. Asıl mesele, yönetimin dayandığı ilkelerin ve siyasî meşruiyet anlayışının zaman içinde nasıl değiştiği.

Peki, ne değişmişti?

Bu beş konuşmayı yan yana koyduğumuzda ilginç bir tablo çıkıyor karşımıza.

Hz. Ebû Bekir’de hesap verebilirlik, Hz. Ömer’de adalet ve sorumluluk, Hz. Osman’da dünyanın geçiciliği ve ahiret bilinci, Hz. Ali’de meşruiyet ve karşılıklı haklar öne çıkarken Muâviye’ye nispet edilen konuşmalarda siyasî güç, hâkimiyet ve çıkar daha belirgin hâle geliyor.

Elbette beş halifenin bütün yönetim anlayışını birkaç konuşmadan hareketle açıklayamayız. Üstelik bu konuşmaların hepsi aynı derecede güvenilir rivayetler değil. Bazıları doğrudan hilafete geçiş dönemine, bazıları ise daha sonraki yıllara ait.

Ama şu soruyu sormamıza engel de yok: Hz. Ebû Bekir’den Muâviye’ye gelinceye kadar yönetici, halkın kendisini denetlemesine açık bir emanetçi olmaktan çıkıp iktidarını korumayı önceleyen bir hükümdara nasıl dönüştü?

İşte el-Câbirî’nin kitabını okurken üzerinde düşündüğüm temel meselelerden biri bu oldu. İslam tarihinde siyasî iktidarın dönüşümünü yalnızca şahısların iyi veya kötü oluşuyla açıklamak mümkün değil. Kabile dayanışması, iktidar mücadeleleri, ekonomik kaynakların paylaşımı, dinî meşruiyet arayışları, seçkin sınıf ve halk ayrımı bu sürecin birer parçası. Nitekim el-Câbirî’nin akide, kabile ve ganimet kavramları etrafında yaptığı çözümleme, tam da bu noktada üzerinde durmaya değer. Kitabın son 60 sayfası kaldı. Bitirir bitirmez YouTube kanalımda bir değerlendirme yapacağım. 

Hasılı, Arap siyasî aklını ve Müslümanların 14 asırlık tarihinde siyasetin dinle kurduğu ilişkiyi anlamadan, bugün din adına konuşan dinbaz siyasileri de yeterince anlayabileceğimizi sanmıyorum.

Dinbaz dedim, dikkatinizi çektiyse. Dindar değil, dinci de değil, dinbaz. Sihirbaz gibi, hokkabaz gibi, kumarbaz gibi, cambaz, hilebaz, düzenbaz gibi.

Siz anladınız ne demek istediğimi…

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap