Hırsız, arsız, yüzsüz!

AHMET KURUCAN | YORUM 

Bugün benim kalemimden pek alışık olmadığınız türden bir yazı okuyacaksınız. Biraz ironi, biraz hiciv, biraz da kelimelerin dünyasında gezinti… Baştan söyleyeyim, kimse üzerine alınmasın. Ben şahıslarla değil, kelimelerle uğraşacağım. Türkçemizin üç güzel (!) kelimesiyle: Hırsız, arsız ve yüzsüz…

Aslında bu üç kelimeyi yan yana getirmek biraz haksızlık. Çünkü her hırsız arsız değildir. Her arsız da mutlaka hırsızlık yapmış değildir. Yüzsüzlüğe gelince… O bambaşka bir mertebe. Hatta bazıları için meslekte yükselmenin son basamağı!

Önce hırsızdan başlayalım.

Hırsız, kendisine ait olmayan bir şeyi sahibinin rızası dışında alan kişidir. Tanımı basit, fiili ağırdır. Fakat hırsızlığın da kendi içinde bir ahlakı varmış meğer! Eskiden hırsız, yakalanmamak için saklanırdı. Yakalandığında yüzü kızarır, başını önüne eğer, hiç değilse inkâr ederdi. Çünkü hırsız yaptığı işin yanlış olduğunu biliyordu.

Şimdi işler değişti. Hırsızlıkla suçlanan bazı insanlar artık saklanmak bir yana işledikleri haltların ne kadar büyük bir şey olduğunu marifet diye anlatıyor. Ört ki ölem! 

Gelelim arsıza.

İlhan Ayverdi’nin ‘Kubbealtı Lügatı‘nda arsız kelimesinin karşılıkları arasında utanma ve sıkılma duygusundan yoksun olmak, yüzsüzlük, şımarıklık ve açgözlülük var. Kelimenin bir de botanik anlamı bulunuyor: Toprağı yadırgamayan, kolayca büyüyüp yayılan bitki.

Doğrusu en çok bu sonuncu anlamı sevdim. Çünkü bazı arsızlıklar da tıpkı o bitkiler gibi. Hangi toprağa ekerseniz ekin tutuyor. Makamda tutuyor, siyasette tutuyor, ticarette tutuyor. Üstelik sulamaya bile gerek yok. Biraz menfaat, biraz nüfuz, biraz da hesap sorulmama güvencesi yeterli. Kısa zamanda her tarafı sarıyor.

Atalarımız boşuna “Ar damarı çatlamış!” dememiş.

Ar, insanın utanma duygusudur. Bir yanlış yaptığında içinden yükselen o rahatsızlık, insanın kendisine yönelttiği o sessiz itirazdır. Ar damarı çatladığında ise bu mekanizma işlemez hâle gelir. İnsan artık yaptığından utanmaz. Hatta bir süre sonra utanması gereken şeyle övünmeye başlar.

İşte hırsızlıkla arsızlık arasındaki fark tam da burada ortaya çıkar. 

Hırsız, yaptığını gizlemeye çalışır. Arsız, yaptığını anlatır. Hırsız, yakalanmaktan korkar. Arsız, yakalanınca kendisini alkışlamayanlara kızar. Hırsız, delillerden rahatsız olur. Arsız, delilleri ortaya çıkaranlardan.

Birincisi malı götürür, ikincisi haklılığı da götürmek ister.

Pir Sultan Abdal’ın “Komşu olma namussuza, arsıza!” uyarısı boşuna değil. Çünkü arsızlık yalnızca sahibini ilgilendiren bir karakter meselesi değildir. Bulaşıcıdır. Önce çevresindekilerin utanma duygusunu aşındırır, ardından kötülüğü sıradanlaştırır. Nihayet öyle bir noktaya gelinir ki yanlış yapan değil, yanlışı dile getiren ayıplanır.

Sıra geldi yüzsüze.

Yüzsüzlük, arsızlığın bir üst aşaması olsa gerek. Arsız insan utanmaz; yüzsüz insan ise utanmadığı gibi başkalarından utanmalarını ister.

Düşünün, bir insan hakkında ciddi iddialar ortaya atılıyor. Belgelerden, para hareketlerinden, ilişkilerden söz ediliyor. Normal şartlarda ne beklersiniz? Açıklama, hesap verme, şeffaflık, bağımsız inceleme…

Ama hayır!

Karşınıza bambaşka bir savunma çıkıyor: “Bunları neden konuşuyorsunuz?” diyor ve üstünü örtmeye çalışıyor. 

Ne güzel savunma değil mi?

Paranın nereye gittiğini sormak ayıp, paranın hesabını vermemek normal. Hesap soran suçlu, hesap vermeyen mağdur! İnsan ister istemez düşünüyor: Acaba sözlüklerimizde yüzsüzlük kelimesinin anlamını yeniden mi yazsak?

Mesela şöyle… Yüzsüz: Hakkındaki iddialara cevap vermek yerine, o iddiaları dile getirenlerden hesap sormaya kalkışan kimse.

Hatta bir örnek cümle de ekleyebiliriz: “Kendisine yöneltilen sorular karşısında öylesine yüzsüzleşti ki sonunda herkesi kendisinden özür dilemeye davet etti.”

Tabii bütün bunlar birer dil çalışması. Sakın başka yerlere çekilmesin!

Bana göre bu üç kelimenin yanına dördüncüsünü de eklemek gerekiyor: Yolsuz.

Yolsuzluk yalnızca kamu kaynaklarının kötüye kullanılması değildir. Aynı zamanda ahlaki istikametin kaybedilmesidir. Yolunu kaybeden insan bazen yanlış yola girdiğinin farkındadır. Fakat daha vahimi, yanlış yolu doğru yol diye pazarlamaya başlamasıdır.

İşte o zaman karşımıza ilginç bir tablo çıkar: Hırsızlık bir fiil, arsızlık bir karakter, yüzsüzlük bir tavır, yolsuzluk ise bunların üzerinde geliştiği bir düzen hâline gelir.

Bu düzenin en dikkat çekici tarafı ise, kendisine bir ahlak dili üretmesi. Menfaatin adı halka hizmet, kayırmacılığın adı vefa, suskunluğun adı sadakat, hesap sormanın adı ihanet. 

Nasıl ama! 

Tam da bugünümü anlatmıyor mu? Kelimeler anlam değiştiriyor ama yanlışlar ortadan kalkmıyor. İsim değiştirmek hakikati değiştirmiyor.

Bir hırsızın hırsız olmadığını söylemek, çalınan şeyi sahibine geri vermiyor. Bir arsızın erdemli olduğunu ilan etmek, kaybolan utanma duygusunu geri getirmiyor. Bir yüzsüzü alkışlamak da yüzüne bir parça haya yerleştirmiyor.

Belki de asıl mesele burada…

Bir toplumda hırsızların bulunması şaşırtıcı değildir. Tarihin her döneminde bulunmuşlardır. Arsızların, yüzsüzlerin bulunması da öyle. Asıl felaket, bunların yaptıklarının toplum tarafından normal karşılanması, hatta savunulmasıdır. 

Çünkü hırsızın karşısına hukuk çıkarılabilir. Arsızın karşısına ahlak konulabilir. Yüzsüzün karşısına kamuoyu vicdanı dikilebilir. Ama düzen bozulmuşsa, sistem çarkı bunlara göre kurulmuşsa, hukuk susmuş, ahlak susturulmuş, kamuoyu vicdanı da tarafgirliğe teslim olmuşsa ne olacak?

İşte o zaman hırsızlık yalnızca birilerinin cebini, arsızlık yalnızca birilerinin karakterini, yüzsüzlük yalnızca birilerinin itibarını ilgilendirmez. Toplumun ortak değerleri aşınmaya başlar. Şu anda olduğu gibi… 

Yazının başında kelimelerle uğraşacağımı söylemiştim. Öyle de yaptım. Kimsenin adını anmadım. Herhangi bir olaydan söz etmedim. Sadece Türkçemizin zenginliğinden hareketle üç kelimenin anlam dünyasında dolaştım.

Şimdi bütün bu anlattıklarımızı tek cümlede özetleyelim: Hırsız yaptığını gizler, arsız yaptığını anlatır, yüzsüz ise yaptığını sorgulayanı suçlar.

Peki, insanın aklına şöyle bir soru gelmez mi: Bu üç özellik aynı insanda bir araya gelebilir mi? Yani bir kişi hem hırsız, hem arsız, hem de yüzsüz olabilir mi?

Tabii ki olabilir! Niye olmasın ki?

İnsan dediğiniz çok yönlü bir varlık. Bir özelliği varsa diğerinden mahrum kalacak diye bir kaide yok. Üstelik bazıları tek bir sıfatla yetinmeyecek kadar da kabiliyetli!

Hem çalar, hem övünür, hem de kendisine “Ne yaptın sen?” diye soranları suçlar. Ne diyelim, herkes üç hüneri birden sergileyemez.

“Marifet iltifata tabidir!” derler. Yeter ki alkışlayanı eksik olmasın!

Ah ki ne ah!