Yalta’dan Pekin’e: Yeni dünya düzeninin şifreleri

Yalta’dan 81 yıl sonra Trump, Putin ve Şi Cinping’in Shenzhen’de aynı masaya oturması, küresel güç dengelerinde yeni bir kırılmanın habercisi. Zirve deklarasyonunun satır aralarında Tayvan, Ukrayna, İran ve doların geleceğine dair görünmeyen bir büyük pazarlığın izleri okunuyor. Liberal uluslararası sistemin yerini "güçler hukukuna" bıraktığı bu yeni dönemde, küresel merkez Atlantik’ten Pasifik’e kayıyor. 

Yalta’dan Pekin’e: Yeni dünya düzeninin şifreleri

AYDOĞAN VATANDAŞ | YORUM 

ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in Çin’de aynı masa etrafında bir araya gelmesi, hiç şüphesiz tarihsel bir kırılmanın habercisi. Şubat 1945’te Roosevelt, Churchill ve Stalin’in Yalta’da savaş sonrası dünyanın siyasi ve jeopolitik mimarisini şekillendirmelerinden 81 yıl sonra, bugün benzer bir tarihsel momentin eşiğindeyiz.

Dünya tarihinin en önemli kırılma noktaları, büyük güçlerin savaşların nasıl sona ereceği konusunda uzlaştığı anlardır. Çünkü savaşlar güç dengelerini değiştirirken, büyük devletlerin masaları bu dengeleri yeni bir siyasal mimariye dönüştürür.

Şubat 1945’te Yalta’da Roosevelt, Churchill ve Stalin’in yaptığı da buydu. Üç lider İkinci Dünya Savaşı’nın sonrasının yanı sıra, gelecek yarım yüzyılın jeopolitik koordinatlarını belirlediler. Bugün ise Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping üzerinden gündeme gelen üçlü güç denklemi, benzer bir tarihsel perspektifle okunmayı hak ediyor.

Ancak bu kez masada yeni bir dünya düzeninin kurulmasından çok, mevcut dünya düzeninin hangi koşullarda tasfiye edileceği meselesi var.

Yalta: İki kutuplu dünyanın doğuşu

Yalta Konferansı’nın temel mantığı, ideolojik farklılıklarına rağmen büyük güçlerin birbirlerinin stratejik çıkarlarını belirli ölçülerde tanımasıydı. Roosevelt ve Churchill, Stalin’in Doğu Avrupa üzerindeki nüfuzunu bütünüyle engelleyemeyeceklerini biliyorlardı. Stalin ise Batılı güçlerin ekonomik ve askeri kapasitesinin farkındaydı.

Yalta, görünürde barışı tesis etmeye yönelik bir konferanstı. Jeopolitik açıdan ise savaş sonrasında ortaya çıkacak nüfuz alanlarının şekillendirilmesiydi. Potsdam Konferansı ve takip eden gelişmeler bu mimariyi daha da belirgin hale getirdi. Birleşmiş Milletler’in kurulması ve Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesine veto hakkı verilmesi de aslında uluslararası sistemdeki güç hiyerarşisinin hukuki olarak tescil edilmesiydi. Bütün devletler egemendi ama bütün devletler eşit güçte değildi.

1947’den itibaren Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO’nun kurulması ve ardından Varşova Paktı ile dünya iki büyük jeopolitik blok etrafında örgütlendi. Soğuk Savaş boyunca iki süper güç birbirlerini ideolojik düşman olarak tanımladı. Ancak nükleer caydırıcılık sayesinde aralarında yazılı olmayan bir stratejik davranış kodu gelişti.

Vietnam’da, Afganistan’da, Kore’de ve dünyanın başka bölgelerinde insanlar savaşırken Washington ile Moskova doğrudan bir askeri çatışmadan kaçındı. Sistemin acımasız paradoksu şuydu: Merkezdeki istikrar, büyük ölçüde çevredeki istikrarsızlıkla birlikte var oluyordu.

1972: Kissinger’ın büyük üçgeni

Dünya düzeninin ikinci önemli kırılması, 1972’de Richard Nixon’ın Çin’i ziyaret etmesiyle gerçekleşti. Henry Kissinger’ın stratejik dehası, uluslararası sistemi ideolojik değil, geometrik bir mesele olarak okumasından kaynaklanıyordu.

Washington, Moskova ile Pekin arasındaki ideolojik ve jeopolitik ayrışmayı kullanarak Sovyetler Birliği’ni dengelemeyi amaçlıyordu. Amerika’nın Çin ile yakınlaşması, Sovyetler Birliği’nin stratejik hareket alanını daralttı. Aynı zamanda Çin’in ilerleyen yıllarda Batı ekonomik sistemine entegre olmasının siyasi zeminini hazırladı.

Ancak Amerikan stratejisinin uzun vadeli paradoksu, Sovyetler Birliği’ni dengelemek için güçlenmesine katkıda bulunduğu Çin’in, bir süre sonra Amerikan hegemonyasının en büyük rakibi haline gelmesiydi. Bugün Trump’ın gerçekleştirmeye çalıştığı şey, bir bakıma Kissinger’ın stratejisinin tersine çevrilmiş halidir.

1972’de Amerika, Çin üzerinden Rusya’yı dengelemek istiyordu. Bugün ise Rusya ile ilişkilerini yeniden düzenleyerek Çin karşısındaki stratejik dezavantajını azaltmak isteyebilir. Fakat bu kez Moskova ile Pekin arasındaki ekonomik ve stratejik bağımlılık, böyle bir manevrayı çok daha zor hale getiriyor.

1991: Amerikan imparatorluğu

Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılması, Yalta düzeninin fiilen sona ermesine yol açtı. Amerikalı düşünür Charles Krauthammer’ın tek kutuplu an olarak tanımladığı dönem başladı. Francis Fukuyama liberal demokrasinin ideolojik zaferini ilan ederken Washington, küresel sistemin rakipsiz merkezi konumuna yükseldi.

NATO genişledi, doların küresel hakimiyeti pekişti, Batılı finans kuruluşlarının etkisi arttı. Balkanlar’dan Ortadoğu’ya kadar Amerikan askeri gücü uluslararası sistemin belirleyici unsurlarından biri oldu. Ancak Amerikan hegemonyasının kendi karşıtını üreten bir dinamiği vardı.

Washington askeri gücünü genişletirken Pekin ekonomik gücünü biriktiriyordu. Amerika savaşlara trilyonlarca dolar harcarken Çin limanlara, demiryollarına, enerji koridorlarına, fabrikalara, yapay zekâya ve teknolojik altyapıya yatırım yapıyordu.

Rusya ise Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından kaybettiği jeopolitik statüyü yeniden kazanmanın yollarını arıyordu. 2008 küresel finans krizi, Rusya’nın Gürcistan müdahalesi, 2014’te Kırım’ın ilhakı, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ve 2022’de Ukrayna’nın işgali, tek kutuplu dünya düzeninin giderek aşındığının farklı göstergeleriydi.

2026’da Çin’de gerçekleşen zirve, bu uzun tarihsel dönüşümün diplomatik düzeydeki en dikkat çekici sembollerinden biri olarak okunabilir.

Shenzhen: Yeni Yalta mı?

19 Kasım 2026’da Shenzhen’de ilk kez üçlü bir zirvede bir araya gelen Trump, Putin ve Şi Cinping’in yayımladığı dört maddelik deklarasyonda, Birleşmiş Milletler reformu, enerji arzının artırılması, nükleer risklerin azaltılması ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetkileri konusunda ortak bir yaklaşım ortaya konuldu.

Ukrayna ve İran savaşlarına ilişkin somut bir anlaşma ise kamuoyuna açıklanmadı. Ancak zirvenin stratejik anlamı, aslında açıklanan maddelerden çok, açıklanmayan meselelerde de aranabilir. Çin Dışişleri Bakanlığı’nın yayımladığı metinde Şi Cinping’in üç ülkenin birbirlerinin temel çıkarlarına saygı göstermesi ve karşılıklı kırmızı çizgileri zorlamaktan kaçınması gerektiğini vurgulaması özellikle önemli.

Diplomatik dilde kırmızı çizgilere karşılıklı saygı, büyük güçlerin hangi jeopolitik alanlarda ne ölçüde hareket serbestisine sahip olacağının müzakere edilmesi anlamına da gelir. Yalta ile Shenzhen arasındaki en çarpıcı sembolik fark ise İngiltere’nin yerini Çin’in almış olmasıdır.

1945’te dünya düzenini şekillendiren masada Avrupa’yı Churchill temsil ediyordu. Bugün Avrupa, üçlü masanın doğrudan tarafı değil. Bu durum Avrupa’nın küresel siyasetteki ağırlığını bütünüyle kaybettiği anlamına gelmez. Ancak küresel güç merkezinin Atlantik’ten Pasifik’e doğru kaydığını gösteren önemli bir sembol.

Büyük pazarlığın görünmeyen denklemi: Tayvan, Ukrayna, İran ve dolar

Dünyanın üç büyük gücü, birbirlerinin öncelikli jeopolitik hedeflerini tamamen engellemek yerine, belirli tavizler karşılığında yönetilebilir bir rekabet düzeni kurmaya çalışıyor olabilir mi?

Böyle bir pazarlığın dört temel bileşeni bulunabilir.

Pekin açısından Tayvan, Çin’in Pasifik’e açılması, yarı iletken teknolojisi, deniz yolları ve Amerikan askeri çevreleme stratejisiyle doğrudan bağlantılıdır. Trump yönetimi, Çin’in Tayvan üzerindeki egemenlik iddiasını resmen kabul etmeksizin, gelecekte meydana gelebilecek bir krizde doğrudan askeri müdahalede bulunmama ihtimalini Pekin’e hissettirebilir. Bunun karşılığında Çin’den ekonomik, finansal ve jeopolitik tavizler talep edebilir.

Amerika’nın Tayvan’ı diplomatik olarak desteklemeye devam etmesiyle fiili bir askeri müdahale konusunda belirsizlik yaratması, aynı anda mümkün olabilir.

Rusya’ya Ukrayna konusunda stratejik kazanım

Putin’in asıl hedefi aslında NATO’nun genişlemesini sınırlamaktı ve Rusya’nın çevresinde yeniden bir güvenlik kuşağı oluşturmak. Washington, Ukrayna’nın bazı toprak tavizlerinde bulunmasını öngören, ancak ülkeye yeni güvenlik garantileri sağlayan bir uzlaşmayı destekleyebilir.

Böyle bir düzenlemenin Rusya açısından en büyük kazanımı, askeri kazanımlarının ötesinde, yeniden küresel sistemin kurucu aktörlerinden biri olarak kabul edilmesi olacaktır.

Putin için Shenzhen’deki fotoğrafın kendisi bile bir ölçüde diplomatik kazanımdır. Batı tarafından tecrit edilmek istenen Rus lider, dünyanın en güçlü iki ekonomik aktörüyle aynı masada küresel düzeni tartışmaktadır.

Trump’a İran’dan güvenli çıkış koridoru

İran meselesi, büyük pazarlığın en önemli bağlantı noktalarından biri olabilir.

Çin’in İran ile ekonomik ilişkileri, Rusya’nın Tahran üzerindeki diplomatik ve askeri nüfuzu, her iki ülkeyi de Washington açısından potansiyel arabulucular haline getiriyor. Pekin ve Moskova, Trump’ın İran savaşından siyasi bir yenilgi görüntüsü vermeden çıkmasını sağlayacak bir diplomatik formüle katkıda bulunabilir. Trump ise bunu Amerikan askeri gücünün İran’ı müzakereye zorladığı bir zafer olarak iç kamuoyuna sunabilir.

Çin istikrarlı enerji arzına, Rusya Ortadoğu’daki stratejik konumunun korunmasına, Amerika ise maliyeti büyüyen bir savaştan çıkış imkânına kavuşabilir.

Amerikan dolarına ek süre

Bütün bu jeopolitik pazarlıkların arkasındaki asıl mesele, küresel finansal sistemin geleceği de olabilir. Amerika’nın küresel gücü sadece uçak gemilerinden, nükleer silahlarından veya teknoloji şirketlerinden kaynaklanmıyor. Doların dünyanın başlıca rezerv parası olması, Amerikan gücünün en önemli yapısal dayanaklarından biri.

Çin ve Rusya’nın dolar dışı ticaret mekanizmalarını geliştirmesi, Washington açısından uzun vadeli bir stratejik risk oluşturuyor. Trump, Amerika’nın jeopolitik taahhütlerini yeniden düzenlemesi karşılığında Çin ve Rusya’dan dolar merkezli finansal sistemden uzaklaşma sürecini hızlandırmamalarını isteyebilir.

Pekin açısından da dolar sisteminin ani çöküşü mutlaka arzu edilen bir sonuç değildir. Çin’in küresel ticaret ilişkileri ve finansal varlıkları nedeniyle kontrolsüz bir parasal kriz kendisine de ciddi zarar verebilir. Dolayısıyla pazarlık, doların ebediyen hakim kalması değil, yeni finansal düzene geçişin zamanlaması üzerine olabilir.

Üç kutuplu bir dünya mı, üç güç tarafından yönetilen bir dünya mı?

Muhtemel üçlü güç mimarisi: Gerçekleşmiş bir anlaşma değil, varsayımsal stratejik model. Yeni dünya düzeninin klasik anlamda çok kutuplu bir sistemden ziyade, büyük güçler arasında oluşturulacak bir yönetim mekanizmasına dönüşme ihtimali de bulunuyor.

Amerika finansal, askeri ve teknolojik üstünlüğünü; Çin endüstriyel üretim kapasitesini; Rusya ise nükleer caydırıcılığını, enerji kaynaklarını ve Avrasya coğrafyasındaki stratejik ağırlığını pazarlık masasına koyabilir. Böyle bir sistemde büyük güçler birbirlerini ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, rekabetin maliyetini kontrol altında tutmaya yönelebilirler. 

Bununla birlikte Hindistan, Avrupa Birliği, Japonya, Türkiye, Brezilya ve diğer bölgesel güçlerin kendi çıkarlarını üç devletin iradesine tabi kılacağını varsaymak ciddi bir stratejik hata olur.

Uluslararası hukukun yerini güçler hukuku mu alıyor?

Shenzhen deklarasyonunun en dikkat çekici yönü, Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne ilişkin ortak yaklaşım. Üç ülkenin devlet yetkililerinin uluslararası cezai kovuşturmalar karşısındaki dokunulmazlığı konusunda ortak bir tutum ortaya koyması, yeni dünya düzeninin normatif karakterine ilişkin önemli bir işaret.

1945 sonrasında kurulan uluslararası sistem, bütün çelişkilerine rağmen uluslararası hukuk, insan hakları ve egemenlik ilkeleri üzerinden meşruiyet üretmeye çalışıyordu. Yeni sistemde ise büyük güçlerin karşılıklı olarak birbirlerinin yönetim modellerini, güvenlik kaygılarını ve stratejik çıkarlarını tanıması daha belirleyici hale gelebilir.

Rejimlerin birbirlerini demokratikleştirmeye çalışmadığı, iç politikalar konusunda birbirlerine müdahale etmediği, ancak nüfuz alanları üzerinde pazarlık yaptığı bir dünya. Bir başka ifadeyle, evrensel değerler üzerine kurulduğu iddia edilen liberal uluslararası düzenden, egemenlik ve güç dengesi üzerine kurulu neorealist bir düzene geçiş.

Böyle bir sistem büyük güçler arasındaki doğrudan savaş riskini azaltabilir. Ancak küçük ve orta ölçekli devletlerin egemenlik alanlarını daraltma tehlikesini de beraberinde getirebilir.

Yapay zekâ çağının jeopolitik düzeni

Yalta düzeninin teknolojik temelinde atom bombası vardı. Shenzhen sonrasında şekillenebilecek düzenin teknolojik temelinde ise yapay zekâ, yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, otonom silah sistemleri ve küresel dijital altyapı bulunuyor. Geleceğin stratejik mücadeleleri yalnızca toprak ve enerji kaynakları için değil, verinin, hesaplama kapasitesinin ve teknolojik zekânın kontrolü için yürütülecek.

Üç büyük gücün karşılıklı yıkım riskini nükleer silahlarının yanı sıra, dijital sistemlerin kırılganlığı üzerinden de değerlendirmesi gerekecek. Küresel finans sistemlerini, enerji şebekelerini, uydu ağlarını ve haberleşme altyapılarını hedef alan bir savaşın kazananı olmayabilir.

Bu nedenle Shenzhen, gelecekte nükleer caydırıcılığın yanı sıra bir tür dijital caydırıcılık rejiminin oluşturulmasına yönelik ilk siyasi adımlardan biri olarak da anlam kazanabilir.

Dünya yeniden mi paylaşılıyor?

Yalta’da savaşın galipleri dünyanın geleceğini tartışıyordu. Shenzhen’de ise dünyanın üç büyük gücü, muhtemelen önümüzdeki savaşların hangi koşullarda önlenebileceğini ve stratejik rekabetin nasıl yönetilebileceğini tartışıyor. Trump Amerikan hegemonyasının maliyetini azaltmak, Putin Rusya’nın kaybettiği imparatorluk statüsünü yeniden kazanmak, Şi Cinping ise Çin’in küresel yükselişini büyük bir savaş yaşamadan tamamlamak istiyor olabilir.

Üç liderin çıkarlarının kesiştiği nokta, birbirlerine güvenmeleri değil, birbirlerini bütünüyle yenmenin maliyetinin giderek katlanılamaz hale gelmesidir.

Elbette bugün itibarıyla Tayvan, Ukrayna, İran ve doların geleceğini birbirine bağlayan gizli bir anlaşmanın yapıldığına dair doğrulanmış bir kanıt bulunmuyor. Böyle bir büyük pazarlık, açıklanan zirve sonuçlarının ötesine geçen bir jeopolitik hipotez sadece. Shenzhen’in gerçekten yeni bir düzenin başlangıcı mı, yoksa geçici bir diplomatik gösteri mi olduğu, önümüzdeki dönemde alınacak kararlarla anlaşılacak.

Ancak uluslararası siyasetin tarihi bize şunu hatırlatıyor: Büyük güçlerin gerçek mutabakatları her zaman imzaladıkları belgelerden değil, sonraki yıllarda birbirlerine karşı yapmaktan kaçındıkları hamlelerden anlaşılır.

Amerika Tayvan konusunda, Rusya Ukrayna konusunda, Çin ve Rusya İran konusunda nasıl davranacak? Dolar dışı finansal sistemin inşası hızlanacak mı, yavaşlayacak mı? 

Shenzhen’in gerçek anlamını bu soruların cevaplarında aramak gerekiyor.

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol
  1. Çin’in uydu (vasal) devleti Rusya; ekonomisi ancak İtalya kadar, tek artısı nükleer silahları. Kendisini dev aynasında gören, hâlâ Sovyet sanan bir cüce.

Yorum Yap