11 Eylül’ü hatırlatan sessizlik; Cihaz küçük şüphe büyük!

11 Eylül’ü hatırlatan sessizlik; Cihaz küçük şüphe büyük!

ADEM YAVUZ ARSLAN | ANALİZ 

Amerikan makamları, “Tehlike yok!” dese de günlerdir herkesin aklında aynı soru var: Nasıl oldu da ABD hava sahası bir anda kapandı ve yerde ya da havada fark etmeksizin binlerce uçak etkilendi? 

Siber bir saldırı mı var dı? İranlıların misillemesi miydi? Yeni tür bir terör saldırısı mıydı? Dakikalar geçtikçe panikle birlikte sorular da arttı. Beyaz Saray ilerleyen saatlerde sorunun çözüldüğünü açıkladı ama pazar akşamı bile hâlâ havalimanıları normale dönememişti.

Zihinleri meşgül eden endişeler ise hala canlı. Peki ama Amerika’da ne yaşandı, bu olay bize ne söylüyor ve dahası tehlikede miyiz?  

Önce ne olduğunu özetleyeyim; ABD makamlarının açıklamalarına göre herşey Arkansas’ın güneyinde küçük bir tesiste başladı ama bir anda dünyanın tamamını etkiledi. 13 Kasım Cuma günü ülke çapında uçakların kalkışları durduruldu. Havalimanlarında bekleyiş başladı. Uçuş planları bozuldu. On binlerce yolcunun seyahati aksadı.

Haberin en ürkütücü tarafı, yerde bekleyen uçaklar değildi. Karar açıklandığında yaklaşık 3 bin 500 uçak hâlâ havadaydı.

O uçaklarda yolcular vardı. Yerde de onların dönüşünü bekleyen aileleri, çocukları, anne babaları… Haber başlıklarının arkasındaki insani ağırlık buydu: Yakını havadayken, hava trafik iletişiminde sorun çıktığını öğrenmek!

Yolcu yakınlarının kaçının korkuya kapıldığına ilişkin doğrulanmış bir sayı açıklanmadı. Ama kaygıyı büyütecek soru ortadaydı: Havada ne oluyordu?

Ülke çapında kalkışların durdurulması, 11 Eylül’ü hatırlattı. Wall Street Journal, kararı 2001’deki saldırılardan bu yana ülke genelindeki en ağır kalkış durdurma uygulaması olarak nitelendirdi. 

Bu kez yetkililer saldırıya ilişkin kanıt bulmadıklarını açıkladı. İlk bulgular, Arkansas’ta değiştirilen bir ağ cihazını işaret etti. Yani yapılan iş eski bir cihazın yenisiyle değiştirilmesinden ibaretti ama sonuçları pek de basit olmadı. 

Dünyanın teknoloji devlerini çıkaran Amerika, küçük bir tesisteki teknik sorunun ülke çapına nasıl yayıldığını anlamaya çalıştı.

Bir cihazdan ülke çapındaki krize

İlk sorunlar, Federal Havacılık İdaresi FAA’nın Indianapolis merkezinde fark edildi. Pilotlarla iletişimde parazit ve kesintiler yaşandı. Teknik ekipler önce buraya odaklandı. Ardından izler iki noktaya uzandı: Arkansas’ın El Dorado kentindeki bir radyo iletişim tesisi ve Teksas’ın Amarillo kentindeki bir radar tesisi. 

El Dorado’da eski iletişim bağlantılarının yenilenmesi sırasında yeni bir yönlendirici kurulmuştu. İlk incelemeler, iki noktadan gelen aşırı veri trafiğinin FAA’nın eski ağını kararsızlaştırdığını gösterdi.

Yüksek irtifa uçuşlarını yöneten 22 bölgesel merkezin 17’si etkilendi. İletişimde ve radar verilerinde aksama yaşandı. FAA yeni kalkışları durdurdu.

Sorunlu noktalar ana ağdan ayrılınca sistem istikrara kavuştu. Cuma akşamı saat 20.15 itibarıyla uçuşlar yeniden başladı. Fakat uçakların yeniden kalkması, krizin bittiği anlamına gelmedi. Uçaklar ve ekipler planlanan yerlerde değildi. Aktarmalar kaçırılmıştı. Birkaç saatlik kesintinin etkisi hafta sonuna uzandı. 

Havada ne yaşandı?

Burada önemli bir ayrıntı vardı. İletişim tamamen kesilmemişti. Bazı radyo frekansları ve radar verileri çalışmaya devam etmişti. FAA’nın açıklamasına göre havadaki yaklaşık 3 bin 500 uçak güvenle indi. Pilotlar ve kontrolörler, çalışan kanalları ve güvenlik prosedürlerini kullanarak uçuşları tamamladı. Kurum, uçuş güvenliğinin tehlikeye düşmediğini açıkladı. 

Kalkışların durdurulması, sorunlu sisteme yeni trafik eklenmesini önledi. Bu nedenle “Faciadan dönüldü!” demek için elde yeterli kanıt yoktu. Ancak güvenliği korumak için Amerika çapında kalkışların durdurulmasına ihtiyaç duyulmuştu. Arızanın ciddiyeti de buradaydı.

Kontrolörlerin uçakları izlemesini ve pilotlarla haberleşmesini etkileyen bir sorun yaşanmıştı. Buna rağmen bütün uçaklar güvenle indirilmişti. Çalışanların başarısı teslim edildi. Ardından altyapıyla ilgili sorular kaldı.

Uyarı iki ay önce gelmişti

Cuma günkü krizi araştırırken karşıma, 14 Eylül 2026 tarihli bir rapor çıktı. ABD’nin federal denetim kurumu GAO hazırlamıştı. Konusu, FAA’nın hava trafik sistemlerini yenileme programıydı.

Raporda ciddi eksikler sıralanmıştı. Programın güvenilir ve kapsamlı bir toplam maliyet hesabı yoktu. Bütün işleri bir araya getiren ana takvim de hazırlanmamıştı.

Kurumun elinde 11 bin 389 ayrı proje takvimi vardı. Fakat bu takvimler ortak bir programda birleştirilmemişti. Aynı tesislerde yapılacak çalışmaların operasyonlara etkisi yeterince koordine edilmemişti.

Denetçiler, maliyet artışı, gecikme ve hava trafiğinde aksama riskine dikkat çekmişti. Bu rapor, cuma günkü cihaz sorununun nedenini kanıtlamadı. Ancak modernizasyonun yönetimine ilişkin eksiklerin krizden önce kayda geçtiğini ortaya koydu.

Üstelik daha eski bir uyarı da vardı. GAO’nun hatırlattığı 2024 değerlendirmesinde, 138 hava trafik kontrol sisteminin yüzde 75’inden fazlası sürdürülemez veya sürdürülebilirliği risk altında olarak sınıflandırılmıştı. 

Yani cuma günkü arıza yeniydi ama altyapının kırılganlığına ilişkin uyarılar eskiydi.

Asıl soru cihazdan büyüktü

Soruşturma henüz tamamlanmadı. Yanlış kurulum mu yapıldı? Cihaz hatalı mıydı? Ayarlarında mı sorun vardı? Bu ve benzeri soruların kesin yanıtını henüz bilmiyoruz. Ancak mesele tek cihazla sınırlı kalmadı.

Bir tesisteki sorun neden kendi bölgesinde tutulamadı? Aşırı veri trafiği neden bu kadar geniş bir alana yayıldı? Yapılan değişiklik nasıl test edildi? Yüklenicinin işi nasıl denetlendi?

Bu soruların yanıtları, yeni cihazın markasından daha önemli olacak.

Çünkü eski ağı yenilemek için uçuşları aylarca durdurma imkânı yoktu. Eski sistem çalışırken yenisi kurulacaktı. İki yapı bir süre birlikte kullanılacaktı. Geçişin her adımı buna göre planlanacaktı.

Cuma günü yaşananlar, bu geçişin ne kadar hassas olduğunu gösterdi.

Yeni para, eski sorular

Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, Kongre’den ek kaynak istedi. Yeni iletişim ağı için 2028 sonunu veya 2029’un ilk çeyreğini hedef gösterdi. Acil önlemler de alındı. Sorunlu noktalar izole edildi. Benzer yönlendiricilerin veri yayma özelliği kapatıldı. FAA, küçük tesislerde gündüz yapılan bakım ve değişikliklerin zamanlamasını yeniden değerlendireceğini açıkladı. 

Bundan sonra yalnızca ne kadar para ayrıldığına bakılmayacak. Paranın hangi planla harcandığı, işlerin nasıl denetlendiği ve yapılan değişikliklerin güvenle sınanıp sınanmadığı da sorgulanacak.

GAO’nun istediği ortak takvim ve güvenilir maliyet hesabı bu nedenle önem kazanacak. Hangi işin önce yapılacağı, hangi değişikliğin başka hangi sistemi etkileyeceği açıkça belirlenecek. Aksi hâlde yenileme tamamlanmadan yeni aksamalarla karşılaşılabilecek.

Arkansas’taki cihaz laboratuvarda incelenecek. Mühendisler arızanın başlangıcını açıklamaya çalışacak.

Washington ise daha büyük bir soruya yanıt vermek zorunda kalacak: Yıllardır uyarı verilen bir sistem neden bu kadar kırılgan bırakılmıştı?

Cuma günü Amerika’nın uçakları yerde kaldı. Havadakiler güvenle indi. Kriz, can kaybıyla sonuçlanmadı.

Ama küçük bir tesisten yayılan arıza, büyük bir ülkenin teknolojik gücüyle günlük hayatını taşıyan altyapısı arasındaki mesafeyi açığa çıkardı. Tabii ürkütücü komplo teorilerini de tetikleyecek. Sahi, Amerika gibi teknoloji lideri bir ülkede, bir tek cihazla tüm sistemi felç etmek mümkünse, güvende miyiz ? 

Asıl ürkütücü olan da bu sorunun herkesin aklında olması. 

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap