Bir Başkadır / Ethos üzerine denemeler (2)

Bir Başkadır / Ethos üzerine denemeler (2)

Fare de aç, aslan da!

Dizinin iki adı olması da sanırım bu sektörde bir ilk ve de enteresan. Zira ikisi iki ayrı kapıya açılıyor. 

Bir Başkadır, Ayten Alpman’ın sesinde kuşakların hafızasına yerleşmiş bir memleket güzellemesine, bir duyguya götürüyor. İlk sezonda bu duygu, içinde biraz ironi, biraz da şefkat taşıyordu. Evet, bu memleket başkadır; karışık, çelişkili, birbirini anlamayan ama yine de bir arada yaşayan insanların memleketi. 

İkinci sezonda ise aynı cümle boğazda düğümleniyor adeta. Başkadır, evet; ama artık bu başkalık bir övünme değil, bir şaşkınlıktan ibaret!

‘Ethos’ ise bizi bir kavrama götürüyor malum. Netflix’in diziyi dünyaya tanıtırken seçtiği bu adın Türkçesinden “daha doğru” olduğunu iddia etmeyeceğiz elbette… Ancak iki ismin bir eseri iki okuma ekseni olarak birbirini tamamladığını da söylemeliyiz. İlk yazımıda detaylı şekilde analiz ettiğimiz gibi şayet Meryem’in sorusunu felsefî bir derinliğe taşımak istiyorsak, anahtar bu eski Yunanca kelimede gizli. Çünkü kelimenin üç bin yıllık yolculuğu, kendi başına, dizinin ikinci sezonunun anlattığı şeyin şahane bir özeti adeta.

Hadi biraz literatürden (sözlükten aynen) alıntılayalım… 

Antik Yunancada birbirine çok yakın, neredeyse ikiz iki sözcük var. Biri kısa bir e ile yazılır: ἔθος (éthos). Anlamı alışkanlık, âdet, töre; tekrar edilen, yerleşen, kendiliğinden yapılan şey. Diğeri uzun bir ē ile yazılıyor: ἦθος (ēthos). Anlamı karakter, huy, mizac.

Ama ethos‘un en eski anlamı, bu soyut kavramların hiçbirine benzemiyor. Homeros’ta kelime çoğul biçimiyle (ēthea) hayvanların alışkın oldukları yerleri, otlaklarını, inlerini anlatıyor mesela. İlyada‘nın altıncı kitabında, ahırındaki yemliğin başında bol arpayla beslenmiş bir at üzengisini koparır ve ova boyunca dörtnala alışkın olduğu yerlere, kısrakların otlağına koşar. Kelimemizin ilk gövdesi de budur: Bir canlının kendini evinde hissettiği, çağrılmadan döndüğü yer.

Homeros’la birlikte Yunan edebiyatının ve düşüncesinin en eski kurucu seslerinden olan Hesiodos’ta kelime bu kez insanın içine dönüyor. İşler ve Günler‘de tanrılar Pandora’yı yaratırken ona güzellik, zarafet ve arzu verirler; Hermes de “bir köpek aklı ve hırsız bir ēthos” ekler. Artık ēthos bir otlak değil, bir huydur. Ama huy da bir tür meskendir: İnsanın içinde, düşünmeden dönüp durduğu yer.

Kelimenin anlam yolculuğu bu yüzden bir tez gibi okunabilir: Yurt, sonra alışkanlık, sonra karakter. İnsanın karakteri, alıştığı yerde ve tekrar ettiği davranışlarda biçimlenir. Bir yerde uzun süre yaşarsınız, o yerin alışkanlıklarını edinirsiniz; o alışkanlıklar zamanla sizin kim olduğunuzu belirler. Bir topluluk için de durum farklı değildir. Bir mahallenin, bir şehrin, bir ülkenin karakteri, o topluluktaki insanların her gün tekrar ettikleri küçük davranışların toplamıdır: Selam verip vermedikleri, kapılarını açıp açmadıkları, bir komşunun başına bir iş geldiğinde soruyu gerçekten mi yoksa yalandan mı sordukları gibi.

Karakter kaderdir

Efesli Herakleitos’tan bize kalmış parçaların en çok tartışılanlarından biri şu cümledir: “İnsanın karakteri onun daimonudur.” Daimon, Yunan dünyasında insanın payına düşen talihi, onu yönlendiren görünmez gücü, bir tür kaderi ifade ediyor. Cümle bu yüzden genellikle kısa ve çarpıcı bir formülle aktarılır: Karakter kaderdir.

Birinci okumaya göre, insanın başına gelenler onun kim olduğundan gelir; kaderimizi karakterimiz yazar. İkinci okumaya göre ise, insanı yöneten şey dışarıdan gelen tanrısal bir güç değil, kendi içindeki huydur; daimon dışarıda değil, içeridedir.

Ve Bir Başkadır’ın ikinci sezonu bu cümleyi acımasız bir sınava sokuyor. Meryem’in başına gelen, onun karakterinden mi gelmektedir? 

Bittabi ki hayır. 

Meryem iyi kalpli, sezgili, çalışkan, bir komşuya güvenebilecek kadar saf bir kadındır ve başına gelenlerin hiçbiri bu özelliklerden doğmaz. Hatta aksine; karakterini ezip geçen bir düzen vardır. 

Peki Muzaffer? 

Onun kaderi kişiliğinin mi ürünüdür, yoksa kurumun ona giydirdiği üniformanın mı? 

Burada Herakleitos’un cümlesi tersine dönüyor ve daha karanlık bir anlam kazanıyor. Bir toplumda kader artık bireylerin karakterlerinden değil, o toplumun ortak karakterinden, yani ortak ethosundan doğmaya başladığında, iyi karakterli insanların kötü kaderleri olur. Meryem’in sorusu tam da bunu işaret ediyor galiba: Benim kaderimi benim karakterim değil, bizim karakterimiz yazıyorsa, o karakter ne zaman, nasıl bu hale geldi?

Karakterlerimize bir göz atalım mı?

Meryem, Başkomiser Muzaffer’in sözüne iyi niyetli olduğunu varsayarak güveniyor. “Komşumuz, bize yardım eder.” Bu güven, Meryem’in dünyasında son derece mantıklı da. Aynı mahallede oturuyorlar; Muzaffer de dindar, muhafazakâr, onlardan biri gibi görünen bir adam. Geleneksel mahalle ahlakında komşuluk bir hukuktur; komşu hakkı, kul hakkının en yakınıdır. Meryem’in çocukluğundan beri öğrendiği her şey, ona bu adamın kendisinin iyiliğini isteyeceğini vazetmektedir.

Oysa Muzaffer’in eunoiası -iyi niyeti-  yoktur; yalnızca yetkisi vardır. Ve seyirci bunu Meryem’den çok önce, terapi odasında öğrenir. Muzaffer, Peri’nin odasına bir danışan olarak girer ama bir danışan gibi davranmaz. Sigara yakar; odanın kurallarının kendisi için geçerli olmadığını ilk dakikada gösterir. Perdeleri kapatır; mekânın ışığını kendisi belirler. Ve bir noktada, Peri’nin fatura ve vergi kayıtlarına dair bildiklerini örtük bir tehdit gibi masaya sürer. Bütün bunları nezaketin sınırları içinde, sesini yükseltmeden yapar. Zorbalık burada yakınlığın karşıtı değildir; yakınlığın sinsi bir tünelidir.

Aristoteles’in terazisiyle bakıldığında Muzaffer’in ethosu tuhaf bir bileşimdir. Aklı başında biri gibi görünür  ama zihni paranoyak derecesinde ters yöne çalışır: Ne yapılması gerektiğini değil, ne yapılabileceğini bilir. Aslında erdem yerine sadakati vardır: Doğruya değil, rejime bağlıdır. İyiniyet ise yerini tamamen otoriteye bırakmıştır. 

Ama Muzaffer’i ilginç kılan, ethosunun içinde çatlakların bulunmasıdır. Geçmişte karısına uyguladığı şiddetin ve karısının ölümünün ardından uyuyamaz olmuştur. Peri’nin kapısını çalmasının nedeni budur. Ama terapiye vicdanıyla yüzleşmek için değil, bir silahın bakımını yaptırır gibi, eski sert ve muktedir hâline dönebilmek için gelmektedir.

Meryem, Muzaffer’in bu hâlini gördüğünde, dizinin belki de en keskin halk bilgeliği cümlesini kurar: “Fare de aç, aslan da.” 

Bu cümle, Herakleitos’un “Karakter kaderdir!” parçasına Anadolu’dan verilmiş bir cevap gibi değil mi? Zayıf korkudan ve geçim derdinden uyuyamaz; güçlü de kendi kurduğu korku düzeninin, vicdan azabının ve kaybetme paranoyasının pençesinde uykusuzluktan kıvranır. Bir toplumun ethosu bozulduğunda, ondan yalnızca ezilenler değil, ezenler de pay alır. 

Meryem’in gözünde Peri, bilen ve çözüm bulan aklın temsilcisi. 6 yıl önce baygınlıklarının sırrını çözmek için ona gelmişti; şimdi hayatının düğümünü çözmek için yine ona geliyor. Bu güvenin önemli bir boyutu var: Meryem Peri’ye bir kurum olarak değil, bir insan olarak güveniyor. Ona “abla” diyen, onunla yarı şaka yarı ciddi tartışan, zaman zaman ona iğneleyici laflar sıkıştıran kadın, bu kez karşısındakinin elinden bir şey gelmesini bekliyor.

Peri’nin mantığı esasen doğru işliyor. Meryem’i anlıyor; Muzaffer’i de anlıyor; ikisinin arasındaki bağı görüyor. Aristoteles’in phronesis (aklı başında) kavramının en önemli özelliği, onun yalnızca bilmek değil, doğru anda doğru şeyi yapmak olması olsa gerek. Pratik akıl, eyleme dönüşmediği sürece pratik değildir mesela. 

Peri’nin trajedisi tam da burada başlıyor. Elinde kurumsal bir otoritenin, tıbbın, reçetenin, raporun, teşhisin araçları var ama bu araçların hiçbiri Meryem’in derdine çare olamaz. Ve Muzaffer’in elindeki başka türden bir bilgi, onun faturasız çalışma zaafına, kocasının gazeteciliğine dair bilgi, Peri’nin aklını da korkuyla kilitlemesine sebep oluyor.

Gelelim hocamıza… 

Hilmi’nin ethosu ise erdem üzerine kurulu. Sözünü inancından alıyor; inancının ona söylediğini söylüyor. İlk sezonda Jung’a meraklı, “karanlık benlikle yüzleşme”den söz eden bu adam, ikinci sezonda bir imamdır ve YouTube’da konuşur. Kanalı mütevazıdır; takipçileri birkaç yüz kişiyi geçmez. Ama iktidarın gözünde sözün tehlikesi, kitlesinin büyüklüğüyle değil, itaatin dışına çıkmasıyla ölçülür. Hilmi tutuklanır ve Edirne’deki bir cezaevine gönderilir.

Burada Aristoteles’in teorisinin sınırına geliyoruz. Retorik, erdemli konuşmacının daha inandırıcı olduğunu varsayar; çünkü Aristoteles’in düşündüğü dinleyici, özgür bir şehrin, sözün tartılıp değerlendirildiği bir meclisin üyesidir. Oysa ikinci sezonun dünyasında erdemli söz ikna etmez; cezalandırılır. Bir toplumun ethosu bozulduğunda, retoriğin kuralları da tersine döner. Artık güvenilen, erdemli olan değil, güçlü olandır. Ve erdemli olanın sözü, bir ödül değil, bir bedel ödetir.

Bu üç karakterin yan yana konması bize ikinci sezonun kurduğu ahlaki dünyanın haritasını vermekte. Erdemin hapsedildiği, aklın korkuyla kilitlendiği ve iyi niyet maskesi takmış yetkinin komşu kapısında beklediği bir dünya. Meryem bu üçünün ortasında durur ve kime güveneceğini bilemez. Onun “Nasıl bu hale geldik?” sorusu, belki de en derinde, bir güven krizinin sorusudur: Güvenilmesi gerekene neden güvenilmiyor, güvenilmemesi gerekene neden güveniliyor?

Yine klasik felsefeden devam edecek olursak Aristoteles Hayvanların Parçaları Üzerine‘sinde anlattığı küçük bir hikâyeye bakmalıyız belki de. Herakleitos’u görmek isteyen birkaç yabancı onun evine gelir ve büyük düşünürü ekmek fırınının başında ısınırken bulur. Ziyaretçiler eşikte şaşarlar; böyle sıradan, böyle gündelik bir yerde ünlü bir filozofu görmek onları hayal kırıklığına uğratmıştır. Herakleitos onları içeri davet eder: “Gelin, burada da tanrılar var!”

Martin Heidegger, 1946’da yazdığı Hümanizm Üzerine Mektup‘ta bu anekdotu Herakleitos’un “ethos insanın daimonudur” parçasını yeniden okumak için kullanır. Ona göre ethos‘u “karakter” diye çevirmek, kelimenin en eski ve en derin anlamını kaybettirmekte. Ethos, insanın ikamet ettiği yer olarak adresi mekanın halka açık olması olarak niteler. 

Meryem’in dünyasında kutsal kavramına baktığımızda gerçekten de gündeliğin içinde olduğunu görüyoruz. Mutfakta, secdede, tesbih tanelerinde, bir hocaya danışılarak verilen kararlarda, komşuya götürülen bir tabak yemekte. Onun evi yalnızca bir barınak değil, bir kutsiyet alanı adeta. Ve ikinci sezon tam da bunu odaklar ve bu mesken işgal edilir! Korku bir eve girdiğinde yalnızca bir mahremiyet değil, bir kutsallık da işgal edilmiş olur.

Bu işgalin dizinin biçimine nasıl yansıdığına dikkat edelim. İlk sezonun kamerası nefes alırdı. İstanbul’un otobüsleri, vapurları, sokakları, yürüyüş yolları, Meryem’in köye dönüş yolculuğu, bir kentin ve bir ülkenin genişliğini hissettirirdi. Karakterler birbirine teğet geçse de bu geçiş açık havada, kamusal bir alanda olurdu. İkinci sezonda kamera daralıyor sanki. İzleyici sanki dört duvar arasına kapatılıyor ve neredeyse bütün sezon iki kişinin karşılıklı oturduğu kapalı mekânlarda geçiyor. Netice; kamusal alan kaybedilmiştir; geriye yalnızca odalar kalmıştır. Ve bu odaların her biri, bir zamanlar sığınılan yer olma vasfını yitirmiştir.

Hadi şimdi mekanlara bakalım. 

Odadan başlayabiliriz. Peri’nin terapi odası, tanımı gereği modern dünyanın en güvenli mekânlarından biri. Burada söylenenler dışarı çıkmaz; burada insan, başka hiçbir yerde söyleyemediklerini söyleyebilir. İlk sezonda bu oda, Meryem’in bayılmalarının sırrının, Peri’nin kendi önyargılarının, Ruhiye’nin yıllardır söylenemeyen sırrının konuşulduğu bir itiraf mekânıydı. İkinci sezonda Muzaffer odaya girer, sigarasını yakar, perdeleri kapatır. Gizlilik, korunma için değil, susturma için işlemeye başlar. Oda, sessiz bir sorgu odasına dönüşür.

Taksi ile ilerleyelim. Peri’nin gazeteci kocası Bahadır’ın bindiği taksi, modern şehrin en anonim mekânlarından biridir. Taksi şoförünü tanımazsınız, o da sizi tanımaz; aradaki ilişki bir adresle başlayıp bir ücretle biter. Bu anonimlik bir tür özgürlüktür. Ama ikinci sezonda taksi takip duygusunun, ensede hissedilen bakışın, yanlış bir cümlenin pahalıya patlayabileceği bilincinin mekânı olur. Anonimlik koruyucu olmaktan çıkmış, tehdidin kaynağına dönüşmüştür: Kimin kim olduğunu bilmediğiniz yerde, herkes biri olabilir.

Sofra sonra… Belki de en sarsıcı dönüşüm sofrada yaşanır. Müslüman -ve de Türk- kadim kültüründe sofra, ailenin bir araya geldiği, ekmeğin paylaşıldığı, “lokma hakkı”nın doğduğu yerdir; -tabiri caizse- bir tür ev içi mabeddir. Yasin’in ailesinin sofrasında sıradan bir tartışma, “Gürbüz Gıda” meselesi, hızla bambaşka bir yere savrulur. 

İnternette okuduğum mizahi bir yorumun deyimiyle, Gürbüz gıdayı da bir yere kaydederiz. Düşene bir tekme de atma kültürünün tebarüz ettiği sahnedir burası. Ve gerilim, sonunda bedenin kendisine ulaşır: Biri kusar. 

Bu sahne, bir metafor olarak okunmayı neredeyse dayatıyor. Dışarıda üretilen zehir, evin içine, sofranın ortasına, insanların midesine kadar sızmıştır ve beden onu artık sindiremez. İlk sezonda Meryem’in bedeni bayılarak konuşuyordu; ikinci sezonda beden kusarak konuşuyor. Esasen her ikisi de aynı şeyi söylemekte: Söylenemeyenler, bedenden çıkar.

Mahalle… Ve nihayet, bütün bu iç mekânları kucaklayan dış mekân: Mahalle. Geleneksel Türk şehrinde mahalle, evin bir uzantısıydı; kapıların açık durduğu, çocukların herkesin çocuğu sayıldığı, komşusu açken tok yatanın bizden olmadığının bilindiği yer. Meryem’in mahallesinde ise artık herkes herkese bakar ama bu bakış bir ilgi değil, rahatsız edici bir rontgenciliktir. Kimin kime selam verdiği, kimin kimin kapısını çaldığı, kimin kimin başına gelene üzüldüğü görülür ve kaydedilir hep. Meryem’in “öcü görmüş gibi” ifadesi bu yüzden yalnızca bir duyguyu değil, bir mekân bilgisini taşıyor. Mahalle artık bir mesken değil, bir pencere, bir sorgu salonu, bir gözetleme kulesidir.

Bütün bu mekânların ortak noktası ise sanırdım şu: Hepsi bir zamanlar sığınılan, alışılan, kendini evinde hissedilen yerlerdi. Yani hepsi, kelimenin en eski anlamıyla, birer ethos‘tu. Ve hepsi aynı süreçte bu vasfını yitirmiştir artık. İkinci sezon bu sebeple yalnızca bir ahlak çöküşü değil, bir meskensizleşmedir. İnsanlar evlerinde oturmaya devam ediyorlar belki ama artık evlerinde değiller.

Şu ana kadar batı kaynaklı bir kelimeye batının perspektifiyle bakmaya çalıştık. Peki şarkttan, İslam perspektifinden baktığımız da -ki bana göre dizinin en zayıf noktası buradadır- neler göreceğiz?

Yine sözlük yardımıyla aktarayım. Türkçedeki ahlâk kelimesi, Arapça hulk kelimesinin çoğuludur. Hulk; huy, karakter, yaradılış demektir. Bu kelime, halk ile, yani yaratma ve yaratılmışlar anlamına gelen kelimeyle aynı kökten, h-l-k kökünden türer. Türkçede “insanlar topluluğu” anlamında kullandığımız halk da bu kökten gelmekte. Başka bir deyişle, dilimizde “ahlak” ile “halk” aynı ailenin çocuklarıdır. Bir halkın ahlakı dediğimizde, aslında aynı kökten fişkiran iki dalı yan yana getirmiş oluruz.

Klasik İslam düşüncesi de hulk kavramını, Yunan ahlak felsefesinin ethos‘una şaşırtıcı ölçüde yakın bir biçimde tanımlıyor. Gazzâlî, İhya’sı ‘hulk’u, nefiste yerleşmiş ve fiillerin düşünüp taşınmaya gerek kalmaksızın kolayca kendisinden çıktığı bir hâl olarak tarif ediyor. Bu, Aristoteles’in alışkanlıkla kazanılan yerleşik yatkınlık fikrinin ta kendisi değil mi?

İran’da, Büveyhî vezirlerinin sarayında kütüphaneci olarak çalışmış bir filozof ve tarihçi İbn Miskeveyh’in Tehzîbü’l-ahlâk‘ı, Yunan ahlak felsefesini İslam düşüncesine taşıyan büyük bir sentez kitabıdır ve Ethos ile Kur’an’da Hz. Peygamber için kullanılan ifade de aynı kelimeyle tefsir eder: “Ve muhakkak ki sen, elbette yüce bir ahlak (hulukun azîm) üzeresin” (Kalem Suresi, 4). 

Ve keza bir hadiste İslam Peygamberi, kendi görevini tek bir cümleyle özetler: “Şüphesiz ki ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” 

Böylece Meryem’in tiradının son cümlesi yepyeni bir derinlik kazanıyor: “Yazık, en çok da bizim insanımıza yazık!”

Meryem’in bu içli ağıdı, aynı kökten gelen iki şeyin aynı anda çürümesine yakılmış bir ağıt mahiyetinde. Bir halkın ve onun ahlakının. Meryem’in dünyasında ahlak, bir felsefe kitabının sayfalarında değil, mahallenin ortak hayatında yaşıyor. Komşu hakkında, kul hakkında, mazlumun yanında durma vazifesinde. 

Bu ahlak çözdüğünde, halk da halk olmaktan çıkıyor belki; yan yana yaşayan ama birbirine sahip çıkmayan bireylerin bir toplamına dönüşüyor. Ve Ethos ile Bir Başkadır tam da bu kavşakta buluşuyor sanırım: Başkalaşan şey memleketin ta kendisidir.

Devam edeceğiz…

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap