Yalta’dan Shenzhen’e: Dünya yeniden mi paylaşılıyor?

Yalta’dan Shenzhen’e: Dünya yeniden mi paylaşılıyor?

AHMET KEMAL GENÇ | İNCELEME 

ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in ilk kez Shenzhen’de gerçekleştirdiği üçlü görüşme, uluslararası siyasette yeni bir dönemin işaretlerini taşıyor. 1945 Yalta Konferansı’nı hatırlatan bu buluşma, henüz yeni bir dünya düzeni üzerinde uzlaşma anlamına gelmiyor. Ancak Ukrayna’dan Ortadoğu’ya, Tayvan’dan Avrupa güvenliğine uzanan başlıklar, büyük güçlerin küresel dengeleri yeniden kendi aralarında müzakere ettiği bir döneme girildiğini gösteriyor.

Büyük güçler dünyanın geleceğini nasıl belirledi?

Şubat 1945’te ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet lideri Josef Stalin, Kırım’ın Yalta kentinde bir araya geldi. İkinci Dünya Savaşı henüz sona ermemişti ancak savaş sonrası dünyanın siyasi ve güvenlik düzeni şekillenmeye başlamıştı. 

Almanya’nın işgal bölgelerine ayrılması, Avrupa’nın geleceği ve Sovyetler Birliği’nin Doğu Avrupa’daki etkisi BM son hali kısaca Yeni Dünya düzeni bu görüşmelerin temel başlıkları arasındaydı. Yalta, yalnızca üç liderin buluşması değil, savaşın galiplerinin yeni uluslararası düzen üzerinde söz sahibi olmasının simgesiydi.

Bugün Shenzhen’de gerçekleşen görüşme de benzer bir tarihsel soruyu gündeme getiriyor: Dünya yeniden büyük güçlerin kendi aralarında belirlediği etki alanlarına mı ayrılıyor? Ancak iki dönem arasında önemli fark var. Yalta’da aynı savaşta müttefik olan üç ülke, savaş sonrası düzeni kurmaya çalışıyordu. Bugün ise ABD, Rusya ve Çin ortak bir cephede değil; ekonomik, askeri ve teknolojik alanlarda rekabet eden, fakat birbirleriyle doğrudan çatışmanın maliyetini de gözeten üç ayrı güç merkezi.

Shenzhen’deki yuvarlak masa: Üç lider, üç ayrı hesap

Trump, Putin ve Şi’nin bir araya gelmesi, öncelikle üç ülkenin küresel meselelerde birbirini hesaba katmak zorunda olduğunu gösteriyor. Görüşmenin en önemli tarafı, üç liderin aynı sorunlara farklı önceliklerle yaklaşması ve birbirini sınırlamak ve yıpratmak istemesi. 

Trump nükleer silahların azaltılmasını öne çıkarırken, Putin’in önceliği Ukrayna. Çin ise ABD ile ilişkilerde stratejik istikrar ve ekonomik rekabetin yönetilmesini istiyor. Bu nedenle Shenzhen’den kapsamlı bir dünya düzeni anlaşması çıkmasını beklemek için henüz yeterli zemin bulunmuyor.

Yeni güç dengesi: Rekabet mi, kontrollü uzlaşma mı?

Soğuk Savaş sonrasında ABD’nin öncülüğünde şekillenen uluslararası düzen, bugün ciddi bir dönüşüm yaşıyor. Çin ekonomik ve teknolojik kapasitesini küresel siyasi nüfuza dönüştürürken Rusya, askeri gücü ve bölgesel müdahaleleriyle uluslararası sistemdeki konumunu korumaya çalışıyor. ABD ise hem bu iki gücü dengelemek hem de kendi küresel liderliğini sürdürmek istiyor.

Bu tablo, klasik anlamda iki kutuplu bir dünyadan farklı. Üç ülke arasında ortaklıklar kadar sert rekabet alanları da bulunuyor. Çin ile Rusya yakın stratejik ilişkiler yürütse de bu yakınlık bütün konularda aynı çıkarları paylaştıkları anlamına gelmiyor. ABD ise iki ülkeyle ayrı ayrı müzakere yürütürken kendi ekonomik ve güvenlik önceliklerini korumaya çalışıyor.

Dolayısıyla Shenzhen buluşmasını yeni bir dünya düzeninin ilanı olarak değil, büyük güçlerin birbirleriyle rekabetin sınırlarını belirleme ve krizleri yönetme arayışı olarak okumak daha doğru. Buradaki temel mesele, güç mücadelesinin sona ermesi değil, hangi kurallar ve sınırlar içinde sürdürüleceği.

Ortadoğu, İran ve Kürtler: Büyük güçlerin hesabı bölgeyi nasıl etkileyecek?

Shenzhen görüşmesinin Ortadoğu açısından en önemli başlıklarından biri İran. Çünkü İran’ın geleceği yalnızca bu ülkenin iç dengelerini değil, Irak’tan Suriye’ye ve Lübnan’a uzanan bölgesel güç ilişkilerini de etkiliyor. İran’ın siyasi ve askeri hareket alanında yaşanacak bir değişim, bölgedeki ittifakları ve güvenlik dengelerini yeniden şekillendirebilir.

ABD, İran’ın nükleer kapasitesini ve bölgesel etkisini sınırlandırmak istiyor. Rusya, Tahran’ı Ortadoğu’daki nüfuzunu korumak için önemli bir ortak olarak görüyor. Çin ise enerji güvenliği ve bölgesel istikrar nedeniyle İran’la ilişkilerini sürdürmek istiyor. Bu üç ülkenin İran konusunda aynı hedefte buluşması beklenemez. Ancak aralarında oluşabilecek bir uzlaşma, İran’ın bölgedeki rolünü ve Irak ile Suriye’deki dengeleri doğrudan etkileyebilir.

Bu gelişmeler Kürtler açısından da kritik sonuçlar doğurabilir. İran’daki Kürtlerin siyasi geleceği, Irak Kürdistan Bölgesi’nin güvenliği ve Suriye’deki Kürtlerin statüsü, bölgesel güç mücadelesinden ayrı düşünülemez. İran’da yaşanacak bir dönüşüm, sınır güvenliğini, bölgesel ittifakları ve Kürt siyasi aktörlerinin hareket alanını değiştirebilir. Türkiye’nin güvenlik politikaları da bu gelişmelerden etkilenebilir.

Avrupa ve İngiltere neden masada değil?

Shenzhen görüşmesinin en dikkat çekici yönlerinden biri, Avrupa’nın kendi güvenliğini doğrudan ilgilendiren meselelerin konuşulduğu masada bulunmaması. Ukrayna savaşı, Rusya ile güvenlik dengesi ve nükleer silahların geleceği Avrupa’yı doğrudan ilgilendiriyor. Buna rağmen Avrupa ülkeleri ve İngiltere bu üçlü formatın dışında kalıyor.

İngiltere’nin yokluğu özellikle anlamlı. 1945 Yalta Konferansı’nda savaş sonrası düzenin kurucu aktörlerinden biri olan İngiltere, bugün nükleer gücüne ve NATO içindeki ağırlığına rağmen masada değil. Görünür sebep olarak APEC üyeliğinin bulunmaması bu yokluğun kurumsal nedenlerinden biri olarak yansıtılıyor. Ancak asıl mesele, yeni stratejik denklemin ABD, Rusya ve Çin arasındaki güç ilişkileri üzerinden şekillenmesi.

Avrupa açısından temel risk, kendi güvenliğine ilişkin kararların kendi katılımı olmadan alınması. Avrupa, büyük güçlerin pazarlığında karar veren bir aktör olmaktan çıkıp alınan kararların sonuçlarına katlanan bir konuma mı sürükleniyor? Shenzhen görüşmesi, kıtanın önündeki bu stratejik açmazı yeniden gündeme taşıyor.

Masada olmayanların geleceği: Egemenlik ve uluslararası hukuk

Yalta ile Shenzhen arasındaki en önemli ortak nokta, büyük güçlerin küresel meselelerde belirleyici rol üstlenmesi. Fakat asıl tartışma, bu ülkelerin kendi aralarında anlaşma aramasından çok, bu anlaşmaların başka devletlerin egemenliğini ne ölçüde etkileyeceği.

Ukrayna’nın kendi geleceği hakkında karar verilen bir görüşmede bulunmaması, Avrupa ülkelerinin güvenlik kaygılarının üçlü formatta temsil edilmemesi ve Ortadoğu’daki toplumların geleceğinin bölge dışındaki güçlerin hesaplarından etkilenmesi, uluslararası siyasette temsil sorununu yeniden gündeme getiriyor.

Uluslararası hukuk, devletlerin toprak bütünlüğünü ve siyasi bağımsızlığını güvence altına almayı amaçlıyor. Ancak büyük güçlerin kendi güvenlik ve nüfuz alanlarını önceleyen politikaları, bu ilkelerin uygulanmasını zorlaştırabiliyor. Küçük ve orta ölçekli devletler açısından mesele yalnızca büyük güçlerle iyi ilişkiler kurmak

Shenzhen görüşmesini yeni bir Yalta olarak tanımlamak için henüz erken. Ortada dünyanın paylaşılması konusunda imzalanmış bir anlaşma veya üzerinde uzlaşılmış yeni bir uluslararası düzen bulunmuyor. Ancak üç büyük gücün aynı masada bir araya gelmesi, küresel siyasette güç merkezlerinin yeniden konumlandığı bir dönemin önemli göstergesi olarak görülüyor.

Asıl soru şu: 21. Yüzyılında da da uluslararası düzeni, devletlerin eşit egemenliği ve ortak kurallar üzerinden mi şekillenecek, yoksa büyük güçlerin kendi aralarında belirlediği sınırlar ve çıkar dengeleri mi belirleyici olacak? Shenzhen’deki görüşmenin gerçek tarihsel anlamı, belki de bu sorunun yanıtında saklı.

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap