ÖZEL HABER | Planlı sefalet: Yoksullukla mücadeleye 2028’de 410 milyar TL

Türkiye’de yüksek enflasyon, gelir kaybı ve geçim sıkıntısıyla birlikte sosyal yardımlar bütçenin en büyük ve kalıcı sosyal politika alanlarından biri haline geldi. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın bütçe teklifinde, “Yoksullukla Mücadele ve Sosyal Yardımlaşma” programı için 2027 yılında 345 milyar 202 milyon TL, 2028 yılında ise 409 milyar 983 milyon TL ödenek öngörüldü.

Böylece yalnızca bu program kapsamında kullanılacak kaynağın 2028’de 410 milyar liraya yaklaşması bekleniyor. 2028 ödeneği, 2027 teklifinin yaklaşık 64,8 milyar TL, başka bir ifadeyle yüzde 18,8 üzerinde. 

Ancak sosyal yardımların ulaştığı boyutu anlamak için yalnızca bu bütçe kalemine bakmak yeterli değil. Türkiye’de sosyal yardım harcamalarını gösteren iki ayrı veri seti bulunuyor ve rakamların doğru okunabilmesi için aralarındaki farkın ayrılması gerekiyor.

İKİ AYRI RAKAM VAR: BİRİ PROGRAM, DİĞERİ TÜM KAMU

Merkezi yönetim bütçesindeki “Yoksullukla Mücadele ve Sosyal Yardımlaşma” programı, belirli bir bütçe programı kapsamında yapılan harcamaları gösteriyor.

Bu kapsamda yapılan harcama:

• 2021: 50,8 milyar TL
• 2022: 55,2 milyar TL
• 2023: 97,2 milyar TL
• 2024: 166,4 milyar TL
• 2025: 359,2 milyar TL

Buna karşılık “toplam sosyal yardım harcaması” çok daha geniş bir gösterge. Bu rakam yalnızca söz konusu bütçe programını değil, farklı kamu kurumlarının yaptığı sosyal yardım harcamalarını da kapsıyor. Bu geniş kapsamlı hesaplamaya göre sosyal yardım harcamaları:

• 2021: 97,8 milyar TL
• 2022: 151,9 milyar TL
• 2023: 305,9 milyar TL
• 2024: 491,7 milyar TL
• 2025: 587,1 milyar TL

Dolayısıyla 2025 için görülen 359,2 milyar TL ile 587,1 milyar TL birbiriyle çelişen rakamlar değil. İlki merkezi bütçedeki belirli yoksullukla mücadele programını, ikincisi ise kamu genelindeki toplam sosyal yardım harcamasını ifade ediyor.

Bu ayrım yapılmadığında sosyal yardımların büyüklüğü ve yıllar içindeki değişimi yanlış yorumlanabiliyor.

TOPLAM SOSYAL YARDIM HARCAMASI 5 YILDA 6 KATINA ÇIKTI

Geniş kapsamlı toplam sosyal yardım harcaması 2021’de 97,8 milyar TL iken 2025’te 587,1 milyar TL’ye çıktı. Nominal artış yaklaşık yüzde 500 oldu. Başka bir ifadeyle sosyal yardım harcaması dört yılda yaklaşık 6 katına ulaştı.

Merkezi bütçedeki daha dar kapsamlı yoksullukla mücadele programında ise artış daha sert oldu. 2021’de 50,8 milyar TL olan harcama 2025’te 359,2 milyar TL’ye çıkarak yaklaşık 7,1 katına ulaştı.

2025’TE YAKLAŞIK HER 7 HANEDEN BİRİ YARDIM ALDI

Sosyal yardımların ulaştığı kesimin büyüklüğü de tablonun diğer önemli ayağını oluşturuyor. Sosyal yardım alan hane sayısı:

• 2021: 4 milyon 332 bin 805
• 2022: 4 milyon 419 bin 286
• 2023: 4 milyon 989 bin 456
• 2024: 4 milyon 574 bin 684
• 2025: 3 milyon 991 bin 766

2025’te Türkiye’de toplam 26 milyon 977 bin 795 hane bulunuyordu. Buna göre sosyal yardım alan yaklaşık 4 milyon hane, toplam hanelerin yüzde 14,8’ine karşılık geldi. Başka bir ifadeyle Türkiye’de yaklaşık her 7 haneden biri yıl içinde sosyal yardımdan yararlandı. 

Oran 2023’te daha da yüksekti. Yaklaşık 5 milyon hanenin sosyal yardımlardan yararlandığı 2023’te destek alanların toplam haneler içindeki payı yüzde 19’a, yani yaklaşık her 5 haneden birine kadar çıkmıştı.

Verilerde dikkat çeken bir başka gelişme ise son iki yılda ortaya çıktı. Sosyal yardım alan hane sayısı 2023’teki 4 milyon 989 bin seviyesinden 2025’te 3 milyon 992 bine geriledi. İki yıldaki azalış yaklaşık 1 milyon haneyi buldu. Buna karşılık toplam sosyal yardım harcaması aynı dönemde 305,9 milyar TL’den 587,1 milyar TL’ye yükseldi.

Yani yardım alan hane sayısı yaklaşık yüzde 20 azalırken, nominal sosyal yardım harcaması yaklaşık yüzde 92 arttı. Bu farkta enflasyonun yanı sıra yardım tutarlarındaki artış ve sosyal yardım programlarının kapsamındaki farklılıklar etkili oldu. 

YÜZ MİLYARLARCA LİRALIK KALICI BİR SİSTEM

Ortaya çıkan tablo ise daha temel bir soruna işaret ediyor. Sosyal yardım alan hane sayısı dönemsel olarak azalıp artsa da milyonlarla ifade edilmeye devam ediyor. Aynı zamanda gerek toplam sosyal yardım harcamaları gerekse merkezi bütçedeki yoksullukla mücadele programı artık her yıl yüz milyarlarca liralık kaynak gerektiriyor.

2028 için yalnızca “Yoksullukla Mücadele ve Sosyal Yardımlaşma” programına yaklaşık 410 milyar TL ayrılmasının planlanması da bu yapının önümüzdeki yıllarda devam edeceğini ortaya koyuyor.

Sosyal yardımlar, gelir yetersizliği yaşayan haneler açısından vazgeçilmez bir sosyal devlet aracı. Ancak milyonlarca hanenin yıllar boyunca düzenli biçimde yardıma ihtiyaç duymaya devam etmesi, tartışmayı yardımın miktarından çok yoksulluğun neden kalıcılaştığı noktasına taşıyor.

Sosyal yardım alan hanelerin sayısının milyonlarla ifade edilmeye devam etmesi ve sosyal yardım bütçesinin kalıcı biçimde yüz milyarlarca liraya ulaşması, sistemin geçici kriz desteğinden ziyade milyonlarca hanenin düzenli yaşam destek mekanizmasına dönüştüğünü gösteriyor.

Buradaki temel mesele sosyal yardım yapılması değil. Sosyal devlet açısından ihtiyaç sahiplerinin desteklenmesi zorunlu. Asıl kritik soru, milyonlarca hanenin neden yıllar içinde yardıma ihtiyaç duymayacak bir gelir seviyesine çıkarılmadığı… Yoksulluk azalmadığı ve sosyal yardıma bağımlılık kalıcılaştığı ölçüde, “Yoksullukla mücadele mi ediliyor, yoksa yoksulluğun sonuçları mı yönetiliyor?” tartışması da büyüyor.

Görünen o ki AKP rejimi yoksullukla mücadele yerine, ‘yoksullluğu’ yönetmeyi tercih ediyor…