Bir Başkadır / Ethos üzerine denemeler (1)

İlk sezonda mesele birbirimizi anlamamaktı. Şimdi, birbirimizi anladığımız hâlde birbirimize sahip çıkamadığımızı görüyoruz. Bir Başkadır’ın ikinci sezonu, terapi odasında sorulan tek bir soruyla bir memleketin hâlini ortaya koyuyor: “Nasıl bu hale geldik biz?”

Bir Başkadır / Ethos üzerine denemeler (1)

Nasıl bu hale geldik biz?

Her çağın kendine özgü bir sessizliği var sanırım. Bazı dönemlerde toplumlar meydanlarda, cephelerde, büyük ve gürültülü kırılmalarla dağılıyor; tarih kitapları bu yıkımları tarihleriyle, kahramanlarıyla, yenilgileriyle kaydediyor. Bazı dönemlerde ise çözülüş sessiz gerçekleşiyor. Kimse bağırmıyor; herkes kendi odasına çekiliyor, perdelerini biraz daha sıkı örtüyor, komşusuna selam verirken bakışını bir saniye erken kaçırıyor. 

Bu ikinci tür yıkımın görünür bir karşılığı olmuyor pek. Misal; iktidar kürsülerinden yükselen zafer naralarında filan da bulamıyoruz. Bir ülkenin ruhu, işte tam da böyle zamanlarda, kapalı kapılar ardında kısık sesle sorulan tek bir sorudan okunuyor: “Nasıl bu hale geldik biz?”

Dikkat buyurun bu soruyu bir siyasetçi, bir akademisyen ya da bir köşe yazarı sormuyor. Onu, başkalarının evlerini temizleyerek geçimini sağlayan, hamile, kocası YouTube yayınları yüzünden tutuklanmış bir imamın karısı soruyor: Meryem. 

Ve soruyu bir psikiyatriste, adı Peri olan bir kadına yöneltiyor. 

Berkun Oya’nın Bir Başkadır‘ının 6 yıllık bir aradan sonra gelen ikinci sezonu, bu sorunun etrafında düğümleniyor adeta ve bu yazı serisi de bu sorunun peşine düşecek. 

Bir aynanın kırılması

2020 yılının Kasım’ında Bir Başkadır, Türkiye’nin fay hatlarının tam üstüne bir kamera yerleştirmişti. Aynı şehrin sokaklarında birbirine teğet geçerek yürüyen insanları bir terapi odasında karşı karşıya oturtmuş, aradaki mesafeyi yalnızca ölçmekle kalmayıp onun dokusunu, kokusunu, utancını görünür kılmıştı. 

O günlerin meselesi anlamamaktı. Birbirimizin dilini bilmiyor, aynı gökyüzünün altında başka rüyalar görüyor, önyargılarımızın cam fanuslarında yaşıyorduk. Dizi bu fanusları kırmadan içlerini aydınlatmış; seyircisine kendi yüzünü o camın yansımasında göstermişti. Bir ayna gibiydi ve pek çok kişi o aynada kendini, çoğu zaman da ötekini gördüğünü söyledi.

Ve şimdi 6 yıl sonra görüyoruz ki o ayna yerinde değil. Ya da daha doğrusu, hâlâ orada ama paramparça; her kırık parçasından bu kez aynı korku yansıyor. 4 bölümlük ikinci sezon artık “ötekini anlama”nın bir lüks hâline geldiği, herkesin aynı karanlık odada nefes almaya çalıştığı bir dünyayı anlatıyor. Mesele artık seküler ile muhafazakârın, kentli ile taşralının, modern ile gelenekselin birbirine duyduğu kültürel yabancılık değil. Çünkü devletin soğuk eli kapı çalarken kimliğe, kıyafete, ibadete bakmıyor artık. 

Bir yanda YouTube’da konuştuğu için tutuklanan bir imam, öbür yanda yazdıkları yüzünden ifadeye çağrılan bir gazeteci: Biri hakikati söylediği, öbürü hakikati yazdığı için, aynı aklın hedef tahtasına oturuyor.

Ve anlıyoruz ki hikâyede masallar tersine işlemeye başlamış. Adı Peri olan, darda kalanlara sihirli bir el uzatması beklenen modern zaman şifacısı, kendi korkusunun ve mesleki çaresizliğinin içinde kilitleniyor. Hayatını başkalarının evlerini temizlemeye adamış Meryem ise kirlenen bir çağın vicdanını tek başına sırtlanmaya çalışıyor. 

Ve ikisinin arasında, aynı terapi koltuğuna oturan üçüncü bir kişi var: Meryem’in yardım umduğu komşusu, kocasını tutuklayan Başkomiser Muzaffer. -Sözümona- muktedirin uykusuzluğu ile mazlumun çaresizliği aynı koltukta, farklı saatlerde kesişiyor. Peri ikisini de dinliyor ve iki hikâyenin aynı düğümün iki ucu olduğunu bilen tek kişi olarak, final seansında içinden yalnızca şunu geçirebiliyor: “Ay ne yapacağım ben şimdi?”

Yukarıya yazdığım iki soru; Meryem’in hariçten, Peri’nin iç sesi, okumakta olduğunuz satırların iki kutbu olarak görülebilir. Biri geriye bakmakta: Bu iş buralara nasıl geldi? Diğeri şimdinin eşiğinde durmakta: Şimdi ne yapacağım? 

Biri bir toplumun hafızasını, öbürü bir bireyin vicdanını yokluyor. Ve bu yazı bu iki soru arasındaki mesafede yazıldı diyebiliriz.

Önce Berkun Oya’nın sıradışı bu dizisindeki iki sezon arasındaki en temel farkı yazmalıyız. 

İlk sezonun sorduğu soru şuydu: Birbirini tanımayan insanlar birbirini anlayabilir mi? Berkun Oya’nın ikinci sezonda yaptığı en önemli şey, hikâyeyi sürdürmekten çok bu soruyu değiştirmek oldu galiba. Yeni soru çok daha ağır esasen: Başkasının acısını anlayabilen bir insan, o acıyı üreten gücün karşısında ne yapabilir?

Bu temel ve kallavi değişiklik, ilk sezonun iyimserliğine yöneltilmiş sessiz bir itiraz belki de! 2020’de anlamanın bir kurtuluş olduğuna, konuşmanın duvarları incelteceğine, terapi odasının adı konmamış bir ulusal uzlaşının prova sahnesi olabileceğine inanmak mümkündü. 2026’da ise Peri artık Meryem’i anlıyor anlamasına ama mesele anlamak değil. Sorun, anladığı şeyin karşısında elinin kolunun bağlı olması. Bilgi kurtarıcı olmaktan çıkmış, bir yüke dönüşmüştür artık.

Şöyle bir itiraz gelirse bir şey demem: Bir toplumun felaketi insanların birbirine yabancılaşmasıyla başlamayabilir. Bazen asıl felaket, insanların birbirini çok iyi tanıdıkları hâlde birbirine sahip çıkamaz hâle gelmesidir.

Ortak yara, eşit olmayan imkânlar

Bu noktada siz sevgili okura baştan bir uyarıda bulunmak gerekiyor; çünkü dizinin finali, onu izleyenleri kolay ve baştan çıkarıcı bir sonuca davet ediyor. O sonuç şu: Kutuplaşma, muktedirlerin toplumu yönetmek için icat ettiği bir yanılsamaydı; korku ve adaletsizlik bu yanılsamayı dağıttı ve seküler terapist ile muhafazakâr gündelikçiyi aynı çarkların arasında ezilen iki eşit mağdura dönüştürdü. 

Evet, bu okumada şüphesiz büyük bir hakikat payı var. İktidarın gözünde ne Peri’nin modernliği bir dokunulmazlık zırhı ne de Meryem’in dindarlığı bir sadakat belgesi. Muzaffer’in kendisi de belki dindardır, muhafazakârdır, komşudur, ne ki bunların hiçbiri Hilmi’yi korumaz. Bu aklın tek geçer akçesi inanç ya da ideoloji değil, kayıtsız şartsız itaattir.

Ama ortak bir yara, eşit bir konum demek de değil. Peri’nin çevresinde avukatlar, meslektaşlar, bir sınıfın görünmez dayanışma ağları vardır. Meryem’in elinde ise yalnızca komşuları kalmıştır ve komşuları korkmaktadır. Aynı korku iki kadının kapısına aynı şiddetle yumruklayabilir ama kapının ardında neyin beklediği aynı değildir. Ve şundan emin olunuz ki bu yazı, iki kadını ortak bir insanlıkta buluşturan finalin gücünü teslim edecek ama o buluşmanın sınıf farkını görünmez kılmasına izin vermeyecek.

Okumakta olduğunuz metin yalnızca bir televizyon yapımının dramaturjik çözümlemesi değil. Terapi odasından emniyet koridorlarına, mahallenin bakışlarından secdedeki duaya uzanan bir memleket muhasebesi aynı zamanda. Çünkü bazen bir kurmaca gerçeğin kendisinden daha çıplak konuşabiliyor; bazen bir terapi odasında karşı karşıya oturan iki kadının sessizliği, bütün sosyoloji kitaplarından daha sahici bir tarih yazabiliyor.

Ama bir kurmaca, tarihsel bir olayın somut kanıtı değil elbette. Bu yüzden seri boyunca üç şeyi birbirinden ayırmaya çalışacağız. Hikaye, yönetmenin bakış açısı ve bizim okumamız. Şunu peşinen söyleyelim ki; diziyi ne bir siyasi bildirgeye indirgeyeceğiz ne de siyasetin hikâyeye sızdığı yerleri görmezden geleceğiz. Berkun Oya’yı “Türkiye’nin aynası” diye göklere çıkarmak da, “Türkiye’yi yanlış anlatıyor” diye mahkûm etmek belki de en kolayı olurdu. Daha zor olan, dizinin hangi insan ilişkilerini görünür kıldığını, hangilerini daralttığını ve anlayışın hangi noktada eylemsizliğe dönüştüğünü gösterebilmek olsa gerek.

Belki uzun sürdü bu girizgah ama yazımızı dikkatle takip edebilirseniz bir çember çizdiğini göreceksiniz. Meryem’in sorusuyla başlayacak, terapi odasından, iktidarın anatomisinden, mahallenin suskunluğundan, sınıfın, cinsiyetin ve inancın temsilinden geçerek aynı soruya döneceğiz. Ve fakat döndüğümüzde soru artık yalnızca dizinin içinde kalmadığına şahit olacağız.

Hadi başlayalım… 

Adettendir bu tür analizlere önce isim ile başlanır. 

Dizinin uluslararası adını oluşturan o eski Yunanca kelimeyle başlayabiliriz mesela. Antik dünyada ethos, yalnızca bir karakter özelliği ya da ahlaki bir duruş değildi; en eski anlamıyla, bir canlının başını soktuğu, alıştığı, güvende olduğu yerdi. 

Peki evlerin gözetlenen alanlara, terapi odalarının sessiz sorgu mekânlarına, sofraların bastırılmış öfkenin patladığı yerlere dönüştüğü bir ülkede insan nereye sığınır? Kendi evinde fısıldayarak konuşan, komşusunun başına geleni bulaşıcı bir hastalık gibi gören bir toplumda ethostan geriye ne kalır?

Ve evet, bugün bu sorunun peşine düşeceğiz. 

Bir toplumun kaybolan Ethosu

Bir soru, bir iç ses… Oda aynı oda. Koltuklar aynı yerde, aralarındaki mesafe aynı. 6 yıl önce Meryem bu koltuğa ilk kez oturduğunda aklı eve nasıl döneceğindeydi; 24 numaralı İETT otobüsünün hastanenin yakınından geçip geçmediğini soruyordu. “Abla, yapmam gereken bir şey var mı?” demişti ve karşısındaki kadın, “Belki konuşabiliriz.” diye cevap vermişti. Bütün bir sezon, o “belki”nin üzerine kurulmuştu: Belki konuşabiliriz, belki konuşursak bir şey değişir.

Şimdi görüyoruz ki Meryem yine o koltukta. Ama artık bayılmıyor; konuşuyor. Hem de ilk sezonun Meryem’ini tanıyan seyircinin şaşırabileceği bir açıklıkla: “Herkes öcü görmüş gibi bakıyor mahallede suratıma. Hem acıyorlar hem korkuyorlar. Kim sorsa halimi yalandan soruyor. Ödü patlıyor herkesin. Nasıl bu hale geldik biz? Bu iş buralara nasıl geldi? Yazık, en çok da bizim insanımıza yazık!”

Bu birkaç cümle, ilk bakışta bir yakınma gibi durabilir. Oysa dikkatle okunduğunda, bir toplumun ahlaki iklimine dair yazılmış en muhteşem teşhislerden birini taşıdığı görülecektir. 

Dikkat edelim; Meryem mahallesinin ona kötü davrandığını söylemiyor. Evet, belki kimse kapısını yüzüne kapatmamış, kimse ona hakaret etmemiş, kimse ona taş atmamıştır. Hatta aksine, herkes halini sormuştur ama yalandan! Felaket, kabalıkta değil, nezaketin içinin boşalmasındadır zira.

Repliğe dikkat edin, cümlelerin sıralaması da bir teşhis sırası. Önce bakış geliyor: Öcü görmüş gibi. Meryem’in başına gelen şey ona yapışmış, onu bir kişiden bir tehlikeye dönüştürmüştür; ona yaklaşmak, bulaşıcı bir şeye dokunmak gibidir. Sonra iki duygu geliyor ve bu ikisinin bir arada olması çok önemli: Hem acıyorlar hem korkuyorlar!

Acıma, insanı bir diğerine doğru iten bir duygu; korku ise ondan uzaklaştıran. Mahalle bu iki kuvvetin arasında donup kalmıştır ve bu donma hâli, ilerleyen bölümlerde göreceğimiz gibi, acımanın neden dayanışmaya dönüşemediğinin cevabını da içinde taşımakta. 

Sonra yalan geliyor bittabi: Hal hatır sormak, bir sosyal ritüel olarak varlığını sürdürmektedir ama içindeki ilgi ve sorumluluk çekilmiştir. Ve en sonda, bütün bunların altında yatan duygu en kaba adıyla anılıyor: Ödü patlıyor herkesin!

Ve en baba soru bu teşhisten sonra geliyor. Lütfen dikkat buyurun Meryem’in sorusu “Bunu bize kim yaptı?” değil; “Nasıl bu hale geldik biz?” 

Fail ile mağduru, korkan ile korkutanı, susan ile susturulanı aynı çoğul şahıs ekinin içine alan bu soru, toplumun bütününe yayılan bir belirsizliği de baştan içeriyor. Bu “biz” yeniden bir ortaklık kurma çağrısı mıdır, yoksa sorumlulukları birbirine karıştıran, herkesi biraz suçlu kılarak kimseyi tam suçlu kılmayan bir çoğul mu? Bu soruya yazılarımızın sonunda döneceğiz. Şimdilik şunu not etmek yeterli: Meryem, kendisine yapılanı bir “onlar”a havale etmiyor. Kendi mahallesini, kendi insanını, kendisini de soruya dahil ediyor.

Ve enteresandır tam karşısında oturan kadın bu soruya cevap vermiyor; veremiyor. Çünkü Peri, Meryem’in bilmediği bir şeyi biliyor: Meryem’in umut bağladığı, “komşumuz, bize yardım eder” diye güvendiği Başkomiser Muzaffer, aynı koltuğa başka saatlerde oturan, Peri’nin danışanı. Ve Hilmi’yi tutuklayan da esasen odur.

Peri bunu söyleyemez. Hekimlik ahlakının en eski kurallarından biri, danışanın sırrının bir başkasına açılmamasıdır; görünürde bu kural Peri’nin elini bağlar. Ama yalnızca bu kural değil. Peri’nin kendi hayatına, kendi kocasına uzanan bir baskı da vardır ve korku onun dilini de kilitlemiştir esasen. Mesleki yükümlülük ile kişisel korku, iç içe geçmiş iki düğüm gibi, hangisinin hangisini sıktığı artık ayırt edilemeyecek biçimde birbirine dolanmıştır.

Peri’nin bu çaresizliği dile döktüğü an da olur. Meryem kocasını kurtarmak için son umut kapısı olarak ona sığındığında, Peri’nin ağzından çıkabilen cümle şu olur: “Sana yardım edemem Meryem. İstediğin şey terapiyle düzeltilebilecek bir şey değil.” 

Bu cümleyi bir ret olarak değil, bir teşhis olarak okumak gerekiyor. Peri, mesleğinin sınırını doğru çizmektedir aslında: Meryem’in derdi bir ruh hâli değil, bir hücre kapısıdır ve hücre kapıları terapi odalarında açılmaz. Ama bu doğru teşhis, onu koyanı aklamaz elbette; çünkü Peri, Meryem’in yardım umduğu kapının ardında kimin oturduğunu da bilmektedir.

Ve seyirci, Peri’nin içinden geçeni duyar: “Ay ne yapacağım ben şimdi?”

Bu cümlenin bir kahramanın ya da bir aydının cümlesi olmadığına dikkat edelim. İçinde ne bir öfke var ne de bir karar. “Ay” ünlemi, gündelik hayatın en sıradan, en savunmasız anından geliyor; bir şey elinizden düştüğünde, bir haberi duyduğunuzda, bir hesabın tutmadığını gördüğünüzde ağzınızdan çıkan ses. Peri’nin bütün eğitimi, bütün mesleki dili, insan ruhunun işleyişine dair bütün bilgisi bu tek ünlemin içinde çökeradeta. Meryem aslında tarihe sorar soruyu: Nasıl bu hale geldik? Peri ise şimdinin dar geçidinde sıkışmıştır: Ne yapacağım?

Adı Peri olan bir kadın. Masallarda periler darda kalanın imdadına yetişir; bir dokunuşla külü altına, kulübeyi saraya, ayrılmışı kavuşmuşa çevirir. Ama periler hayalîdir de. 

Ve Anadolu inancının perisi, masalın perisinden çok farklıdır: O, insanın dünyasına ait değildir; ulaşılmaz, kaprisli, kaçınılması gereken bir varlıktır, “peri çarpması” diye bir deyimin konuşulduğu bir âlemin sakinidir. Ve galiba Berkun Oya’nın Peri’si bu iki yüzü birden taşıyor. 

Meryem’in gözünde imdada yetişecek olan odur; gerçekte ise Meryem’in dünyasına ancak bir camın ardından bakabilen, dokunmaya kalksa kendi dünyasının da sarsılacağını bilen biri. Bunu bir yönetmen niyeti olarak değil, metnin bize açtığı bir anlam olarak okuyoruz elbette. Ama anlam orada ve can yakıcı: Bu odada yalnızca yardım isteyen değil, yardım etmesi beklenen de çaresiz!

Seyirci ise ikisinin de bilmediği bir şeyi bilir ya da daha doğrusu, ikisinin bildiklerini birlikte bilir. Meryem’in umudu ile Peri’nin bilgisi arasındaki o korkunç mesafeyi yalnızca seyirci görür. Sahneyi trajik kılan da bu belki de. Antik trajedinin en eski aracı, dramatik ironi, burada bir ülkenin ahlaki durumunu anlatmak için kullanılmakta: Kahraman kurtuluş sandığı kapıya doğru yürürken, biz o kapının ardında ne olduğunu biliriz ve hiçbir şey yapamayız.

Ve son tahlilde ortaya çıkan soru şu ki hikayemizin geri kalanı onun peşinden gidecek: Bir insanın ahlakını, kendisi tehlikedeyken verdiği kararlar üzerinden sınayabiliyorsak, bir toplumun ahlakını da korku karşısındaki davranışları üzerinden sınayamaz mıyız? Bu soruyu sormak için elimizde eski ve güçlü bir kelime var. Dizinin dünyaya açılan adı: Ethos.

Devam edeceğiz…

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap