Kur’an’da Allah’ın isim ve sıfatları

Kur’ân Rabbimizi bize tanıtırken O’nun varlığına ve birliğine dikkat çekmekle yetinmez; isim ve sıfatları vasıtasıyla nasıl bir Rab olduğunu da anlatır. O’nun yaratan, yaşatan, rızık veren, bilen, gören, işiten, dileyen, güç yetiren, merhamet eden, bağışlayan ve hükmeden olduğunu bildirir. Böylece insanın zihninde mücerret ve belirsiz bir yaratıcı tasavvuru değil, isim ve sıfatlarıyla kendisini kullarına tanıtan bir Allah inancı oluşturur.
Esasen insan Allah’ın zâtını bütünüyle kavrayamaz. Çünkü sınırlı olan insan idrakinin sonsuz ve mutlak olan Allah’ın hakikatini kuşatması mümkün değildir. Bununla birlikte Allah, isim ve sıfatları vasıtasıyla kendisini kullarına tanıtmıştır. Bu yönüyle ilâhî isim ve sıfatlar, insanın Allah hakkındaki bilgisinin en önemli kaynaklarından biridir. Biz O’nun zâtının mahiyetini bilemesek de Rahmân ve Rahîm isimleriyle rahmetini, Alîm ismiyle ilmini, Kadîr ismiyle kudretini, Hakîm ismiyle hikmetini, Gafûr ismiyle mağfiretini tanırız.
En Güzel İsimler Allah’ındır
Kur’ân-ı Kerîm, Allah’a ait isimleri “esmâ-i hüsnâ” (en güzel isimler) olarak nitelendirir. “En güzel isimler Allah’ındır. O hâlde bu isimlerle O’na dua edin.” (A‘râf sûresi, 7/180) âyeti bu konuda temel bir ölçü ortaya koyar. Aynı hakikat, “En güzel isimler O’nundur.” (Tâhâ sûresi, 20/8) ve “İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O’nundur.” (İsrâ sûresi, 17/110) âyetlerinde de tekrarlanır. Haşr sûresinin son âyetlerinde ise Allah’ın Melik, Kuddûs, Selâm, Mü’min, Müheymin, Azîz, Cebbâr, Mütekebbir, Hâlık, Bâri’ ve Musavvir gibi pek çok güzel ismi peş peşe zikredilir ve ardından yine “En güzel isimler O’nundur.” buyrulur. (Haşr sûresi, 59/22-24)
Allah’ın bütün isimleri güzeldir; çünkü bu isimlerin her biri O’nun sonsuz kemal ve yüceliğini ifade eder. İlim, kudret, rahmet, hikmet, mağfiret, rızık verme ve yaratma gibi kâinatta tecellilerini gördüğümüz ilâhî fiiller bizi Alîm, Kadîr, Rahmân, Hakîm, Gafûr, Rezzâk ve Hâlık gibi isimlere götürür. Bu isimler de O’nun kemal sıfatlarına bize tanıtır. Böylece insan, kâinatta gördüğü eser ve fiillerden hareketle ilâhî isimleri ve sıfatları, bütün bunların arkasında da kendisini isim ve sıfatlarıyla tanıtan Zât-ı Ulûhiyet’i tanımaya çalışır.
Allah’ı tanımanın temel ölçüsü, O’nun kendisini nasıl tanıttığıdır. İnsan kendi sınırlı akıl ve tecrübesinden hareketle Allah’a dilediği isimleri veremez. Bu sebeple İslâm âlimlerinin çoğunluğu ilâhî isimlerin tevkîfî olduğunu, yani Allah hakkında Kur’ân ve Sünnet’te bildirilen isimlerin esas alınması gerektiğini kabul etmiştir. Meselâ Allah hakkında Alîm denilir fakat aynı anlama yakın olduğu düşüncesiyle naslarda yer almayan her kelime ilâhî bir isim hâline getirilemez. Nitekim Kur’ân, “O’nun isimleri konusunda haktan sapanları terk edin.” (A‘râf sûresi, 7/180) buyurarak bizi Allah’ın isimleri konusunda yanlış tasavvur ve kullanımlardan sakındırır.
Peygamber Efendimiz de (s.a.s) esmâ-i hüsnâyı öğrenmeye ve onların gereğini kavramaya teşvik etmiş, Allah’ın doksan dokuz ismini ihsâ eden (sayan) kimsenin cennete gireceğini bildirmiştir. (Buharî, Daavât 68; Müslim, Zikir 5) Ancak bu hadis, Allah’ın isimlerinin doksan dokuzla sınırlı olduğu anlamına gelmez. Başka hadislerde Allah’ın kendisine sakladığı veya kullarından dilediğine öğrettiği isimlerinin bulunduğunun bildirilmesi, ilâhî isimlerin bundan ibaret olmadığını gösterir. Doksan dokuz isim hadisi, Allah’ın isimlerinin sayısını sınırlandırmaktan ziyade bunlardan belirli bir grubunu öğrenmenin, anlamanın ve gereğince kullukta bulunmanın faziletine dikkat çeker.
Her Türlü Kötü Vasıftan Münezzehtir
Kur’ân-ı Kerîm Allah’ı tanıtırken bir taraftan O’nun sahip olduğu kemal sıfatlarını bildirir, diğer taraftan da şanına yakışmayan her türlü noksanlık ve kusuru O’ndan nefyeder. Birincisi ispat, ikincisi ise selb veya tenzih olarak ifade edilir. Kur’ân’da ispat yönünün daha ağırlıklı olduğu görülür. Zira Allah’ı doğru tanımak sadece O’nun ne olmadığını bilmekle değil, aynı zamanda ilim, kudret, irade, hayat, rahmet ve hikmet gibi kemal sıfatlarını tanımakla mümkündür. Tenzih ise bu sıfatların yaratılmışlara ait eksiklik ve sınırlılıklardan uzak olduğunu ortaya koyarak sahih Allah telakkisini tamamlar.
Bu sebeple İslâm âlimleri Allah’ın sıfatlarını ele alırken iki yönlü bir denge üzerinde durmuşlardır: Birincisi, Allah’ın kendisi hakkında bildirdiği sıfatları kabul etmek fakat bunların mahiyetini yaratılmışların sıfatlarına benzetmemek; ikincisi ise Allah’ı her türlü noksanlıktan tenzih ederken O’nun bildirdiği sıfatları işlevsiz hâle getirmemek. Başka bir ifadeyle Allah’ın sıfatlarını kabul etmek, O’nu yaratılmışlara benzetmeye veya cismânî özelliklerle tasavvur etmeye (teşbih ve tecsim); Allah’ı tenzih etmek de O’nun bildirdiği sıfatları tahrif veya inkâr etmeye (tahrif ve ta‘tîl) dönüşmemelidir.
Kur’ân’ın tenzih üzerinde en fazla durduğu konulardan biri, Allah’a eş, ortak ve evlat isnat edilmesidir. “Allah evlat edindi, dediler. Hâşâ! O bundan münezzehtir.” (Bakara sûresi, 2/116) buyurularak böyle bir isnat kesin biçimde reddedilir. En‘âm sûresinde cinleri Allah’a ortak koşan, O’na oğullar ve kızlar yakıştıranların iddiaları zikredildikten sonra, “O, onların nitelendirmelerinden münezzehtir ve yücedir.” buyrulur. (En‘âm sûresi, 6/100-101) Çünkü eş ve evlat sahibi olmak ihtiyaç, cinsiyet, çoğalma ve neslin devamı gibi yaratılmışlara ait özellikleri gerektirir. Bütün varlığı yoktan yaratan ve hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah hakkında bunların düşünülmesi mümkün değildir.
Meryem sûresinde Rahmân’a çocuk isnat edilmesi çok daha çarpıcı ifadelerle reddedilir: “Rahmân evlat edindi, dediler. Gerçekten çok çirkin bir iddia ortaya attınız!” Ardından bu sözün dehşetinden neredeyse göklerin çatlayacağı, yerin yarılacağı ve dağların yıkılıp çökeceği ifade edilir ve “Rahmân’ın evlat edinmesi düşünülemez. Göklerde ve yerde kim varsa Rahmân’a ancak kul olarak gelecektir.” buyrulur. (Meryem sûresi, 19/88-93) Böylikle Kur’ân, Allah ile diğer bütün varlıklar arasındaki temel ayrımı ortaya koyar: Allah Hâlık’tır, O’nun dışındaki her şey mahlûk ve kuldur.
Kur’ân aynı şekilde Allah’a ortak koşulmasını ve O’nun hakkında ulûhiyetine yakışmayan tasavvurlarda bulunulmasını da reddeder. “Allah onların iddialarından münezzehtir; son derece yücedir.” (İsrâ sûresi, 17/43) ve “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş’ın Rabbi onların yakıştırmalarından münezzehtir.” (Zuhruf sûresi, 43/82) gibi âyetler bu tenzih anlayışını özlü biçimde ortaya koyar. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir; acizlik, eksiklik, unutma, yanılma, haksızlık ve benzeri bütün noksanlıklardan uzaktır. Dahası, O, zat ve sıfatları itibarıyla hiçbir yaratılmışa benzemez: “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/11) Nitekim O’nun Selâm ismi de her türlü ayıp, kusur ve noksanlıktan salim ve münezzeh olduğunu ifade eder.
Dolayısıyla Kur’ân’ın Allah tasavvurunda ispat ve tenzih birbirini tamamlar. Allah bütün kemal sıfatlarına sahiptir ve her türlü noksan sıfattan münezzehtir. Kur’ân’ın sıkça kullandığı sübhânallah, sübhânehû, sübhâne rabbike gibi tenzih ifadeleri de bu hakikati dile getirir. Kul böylece bir taraftan Allah’ı isim ve sıfatlarıyla tanırken diğer taraftan O’nu insan zihninin ürettiği yanlış benzetme ve tasavvurlardan uzak tutar.
Sözü Haktır, Vaadinden Dönmez
Kur’ân’ın Allah hakkında üzerinde önemle durduğu hususlardan biri de O’nun sözünün mutlak anlamda doğru ve hak olmasıdır. İnsan bilgisinin sınırlılığı sebebiyle yanılabilir, verdiği haberlerde hata edebilir, şartların değişmesiyle sözünü yerine getiremeyebilir. Allah hakkında ise bunların hiçbiri düşünülemez. Çünkü O’nun ilmi her şeyi kuşatır, hiçbir şey O’na gizli kalmaz ve hiçbir güç O’nu verdiği sözü yerine getirmekten âciz bırakamaz. Bu sebeple Kur’ân, “Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi, 4/87) diye sorar; başka bir yerde de “Allah gerçeği söyler ve doğru yola iletir.” (Ahzâb sûresi, 33/4) buyurur. Mümin de Allah’tan gelen her haberi tereddütsüz tasdik eder ve “Sadakallah: Allah doğru söyledi.” (Âl-i İmrân sûresi, 3/95) der.
Allah’ın sözünün doğruluğu, O’nun vaadinin kesinliğini de ifade eder. Kur’ân’da tekrar tekrar “Allah vadinden asla caymaz.” (Bakara sûresi, 2/80; Âl-i İmrân sûresi, 3/9) buyrularak bu hakikate dikkat çekilir. Yine “Allah’ın vaadi gerçektir. Allah’tan daha doğru sözlü kim olabilir?” (Nisâ sûresi, 4/122) denilerek Allah’ın vaadi ile sözünün doğruluğu birlikte zikredilir. Dolayısıyla Allah’ın kullarına bildirdiği âhiret, hesap, mükâfat ve ceza mutlaka gerçekleşeceği gibi; iman, salih amel, dua, sabır ve takva karşılığında vadettiği rahmet, mağfiret, yardım ve mükâfat da mutlaka yerini bulacaktır. Kur’ân, “Sakın Allah’ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını zannetme.” (İbrâhim sûresi, 14/47) buyurarak bu konuda hiçbir şüpheye yer bırakmaz.
Allah’ın kelâmı yalnızca doğruluk bakımından değil, adalet bakımından da kusursuzdur. “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tam kemalindedir. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur.” (En‘âm sûresi, 6/115) âyeti bu iki vasfı yan yana zikreder. Allah’ın verdiği haberlerde hilâf-ı hakikat bulunmadığı gibi, emir ve hükümlerinde de zulüm ve haksızlık yoktur. O, hakkı bildirir, hak ile hükmeder ve kullarını hakka yöneltir. “O doğru haber verir. O doğruyu eğriden ayırt edenlerin, hükmedenlerin en hayırlısıdır.” (En‘âm sûresi, 6/57) âyeti de bu hakikati ifade eder.
Bütün bunlar mümin için güçlü bir güven ve itminan kaynağıdır. İnsanların sözleri değişebilir, hesapları bozulabilir, vaatleri gerçekleşmeyebilir fakat Allah’ın sözü değişmez ve vaadi şaşmaz. Bu sebeple mümin, şartlar ne kadar ağırlaşırsa ağırlaşsın Allah’ın vaatlerine güvenini kaybetmez; O’nun bildirdiklerinin hak, hükümlerinin adil ve bütün icraatlarının hikmet üzere olduğuna inanır. Allah’a iman, aynı zamanda O’nun sözüne güvenmek, vaatlerine dayanmak ve hiçbir sözünün karşılıksız kalmayacağını bilmektir.
İlâhî İsim ve Sıfatlar Yaratılmışlarınkine Benzemez
Allah’ın bazı isim ve sıfatları ifade edilirken insanlar hakkında da kullanılan kelimelere başvurulur. Allah bilir, işitir, görür, diler; insan da belli ölçüler içinde bilir, işitir, görür ve diler. Fakat aynı kelimelerin hem Allah hem de insanlar hakkında kullanılması, bunların mahiyetlerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Kur’ân bu konuda temel ölçüyü şöyle ortaya koyar: “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O hakkıyla işitendir, görendir.” (Şûrâ sûresi, 42/11). Âyet bir taraftan Allah’ın hiçbir varlığa benzemediğini bildirirken diğer taraftan O’nun işitme ve görme sıfatlarını açıkça ifade eder. Böylece tenzih ile ispat arasındaki dengeyi ortaya koyar.
İnsana ait sıfatlar sınırlı, sonradan kazanılmış ve birtakım vasıtalara bağlıdır. İnsanın bilgisi azdır; bilmediğini öğrenir, bildiğini unutabilir ve yanılabilir. Görmesi göz ve ışık gibi vasıtalara, işitmesi ise belirli şartlara bağlıdır. Allah’ın ilmi ise ezelîdir ve her şeyi kuşatıcıdır; görmesi ve işitmesi herhangi bir organa, vasıtaya veya şarta bağlı değildir. Aynı şekilde insanın irade ve kudreti de sınırlıdır; Allah’ın irade ve kudreti ise bütün varlığı kuşatır. Dolayısıyla Allah’ın sıfatlarıyla yaratılmışların sıfatları arasında isim ve kavram düzeyinde bir benzerlik bulunsa da hakikat ve mahiyet bakımından bir benzerlik söz konusu değildir.
Kur’ân’da Allah hakkında vech (yüz), yed (el), ayn (göz) ve istivâ gibi yaratılmışlar için de kullanılan bazı ifadeler yer alır. Bu tür ifadelerin zahirlerinden hareketle Allah’a cismânî bir şekil ve mahiyet nispet etmek, Kur’ân’ın ortaya koyduğu tenzih anlayışıyla bağdaşmaz. Bunlar “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ sûresi, 42/11) ve “Hiçbir şey O’na denk değildir.” (İhlâs sûresi, 112/4) gibi muhkem âyetlerin ortaya koyduğu temel ölçüler ışığında anlaşılmalıdır. İslâm âlimleri bu tür nasların anlaşılmasında farklı yöntemler benimsemiş olsalar da Allah’ın yaratılmışlara benzetilemeyeceği ve cismânî özelliklerden münezzeh olduğu konusunda birleşmişlerdir.
Bu sebeple Allah’ın isim ve sıfatları hakkında konuşurken iki aşırı uçtan uzak durmak gerekir. Bir taraftan naslarda bildirilen sıfatları kabul ederken Allah’ı yaratılmışlara benzetmemeli ve O’na cismânî özellikler nispet etmemeli; diğer taraftan tenzih düşüncesinden hareketle Kur’ân ve Sünnet’in Allah hakkında bildirdiği sıfatları inkâr veya işlevsiz hâle getirmemelidir. Kur’ân’ın ortaya koyduğu Allah tasavvuru, O’nu bütün kemal sıfatlarıyla tanımayı ve aynı zamanda bu sıfatların yaratılmışlara ait her türlü sınırlılık ve noksanlıktan münezzeh olduğunu kabul etmeyi gerektirir.
Allah’ın İsim ve Sıfatları Bir Bütündür
Allah’ın isim ve sıfatlarını doğru anlayabilmek için onları bir bütün hâlinde değerlendirmek gerekir. Çünkü esmâ-i hüsnânın her biri aynı Zât-ı Ulûhiyet’i farklı bir yönüyle tanıtır ve diğer isimlerle birlikte Allah hakkındaki bilgimizi tamamlar. Allah Rahmân ve Rahîm olduğu gibi Azîz ve Kadîr; Gafûr olduğu gibi Hakîm; sonsuz ilim sahibi olduğu gibi mutlak adalet sahibidir. O’nun rahmeti kudretinden, kudreti hikmetinden, mağfireti adaletinden, ilmi iradesinden bağımsız değildir. Bütün isim ve sıfatlar sonsuz bir uyum ve bütünlük içinde aynı Zât’ta birleşir.
Bu sebeple Allah’ın isimlerinden birini öne çıkarıp diğerlerini göz ardı etmek eksik ve yanlış bir Allah tasavvuruna yol açabilir. Sadece rahmet üzerinde durup adalet ve hikmeti hesaba katmamak nasıl doğru değilse, yalnız azap ve cezayı öne çıkarıp rahmet ve mağfireti ihmal etmek de doğru değildir. Allah’ın affetmesi adaletine, kudreti hikmetine, iradesi ilmine aykırı değildir. Bilakis O’nun bütün fiillerinde farklı isim ve sıfatların tecellileri bir arada bulunabilir. Meselâ bir kulunu bağışlamasında Gafûr ve Rahîm isimleri tecelli ederken bu bağışlama aynı zamanda O’nun ilmi, iradesi ve hikmeti çerçevesinde gerçekleşir.
Kur’ân’ın âyet sonlarında ilâhî isimleri sık sık birlikte zikretmesi de bu açıdan dikkat çekicidir. Allah’ın Azîz-Hakîm (Bakara sûresi, 2/129; Âl-i İmrân sûresi, 3/62), Gafûr-Rahîm (Bakara sûresi, 2/173, 182), Semî’-Alîm (Bakara sûresi, 2/127, 137) veya Alîm-Hakîm (Nisâ sûresi, 4/17, 26) olarak tanıtılması, bu isimlerin ifade ettiği mânaların birbirini tamamladığını gösterir. Meselâ kudret ve üstünlüğü ifade eden Azîz isminin Hakîm ismiyle birlikte gelmesi, Allah’ın mutlak kudretinin hikmetsiz ve gayesiz işlemediğini hatırlatır. Gafûr-Rahîm terkibi ise O’nun bağışlamasıyla rahmeti arasındaki güçlü münasebeti ortaya koyar.
İsimlerin âyetlerin muhtevasıyla olan irtibatı da Kur’ân’ın Allah’ı tanıtma üslubunun önemli özelliklerinden biridir. Âyetin sonunda zikredilen isimler çoğu zaman orada anlatılan hüküm, hâdise veya ilâhî fiilin hangi isim ve sıfatlarla ilişkili olduğunu gösterir. Bu sebeple esmâ-i hüsnâ, âyetlerin sonunda tekrarlanan kalıplaşmış ifadeler olarak görülmemelidir. Her bir isim, bulunduğu âyetin mânasına ayrı bir derinlik kazandırır ve okuyucuya Allah’ın o meselede hangi sıfatlarının tecelli ettiğini gösterir.
Esmâ-i Hüsnâ’nın Kulluk Hayatımızdaki Yeri
Allah’ın isimlerini bilmenin gayesi, onları sadece öğrenmek ve ezberlemek değildir. Esmâ-i hüsnâ her şeyden önce kulun Rabbini daha iyi tanımasına, O’na karşı sevgi, saygı ve güveninin artmasına vesile olur. İnsan Allah’ı isim ve sıfatlarıyla tanıdığı ölçüde O’nunla münasebeti de derinleşir. O’nun Rahmân ve Rahîm olduğunu bilen rahmetinden ümit kesmez; Gafûr ve Tevvâb olduğunu bilen günahlarının ardından tövbeyle O’na yönelir; Rezzâk olduğunu bilen rızık konusunda O’na güvenir; Alîm, Semî‘ ve Basîr olduğunu bilen ise hiçbir hâlinin Allah’a gizli kalmadığının şuuruyla yaşamaya çalışır. Böylece esmâ bilgisi, zihinde kalan nazarî bir malumat olmaktan çıkarak kulluk hayatını şekillendiren bir marifetullaha dönüşür.
Kur’ân’ın, “En güzel isimler Allah’ındır. O hâlde bu isimlerle O’na dua edin.” (A‘râf sûresi, 7/180) buyurması, esmâ-i hüsnâ ile dua arasındaki güçlü bağı ortaya koyar. Kul ihtiyacına ve hâline uygun isimlerle Rabbine yönelir; bağışlanma dilerken Gafûr ve Afüv, merhamet isterken Rahmân ve Rahîm, yardım talep ederken Nasîr, rızık isterken Rezzâk isimlerini anar. Böylece dua, insanın karşısında nasıl bir Rab bulunduğunu bilerek ve O’nun isimlerinin ifade ettiği mânalara sığınarak yaptığı şuurlu bir yönelişe dönüşür. Esmâ-i hüsnâ aynı zamanda Allah’ı zikretmenin de en güzel yollarından biridir.
İlâhî isimleri tanımak, insanın yaşadığı hadiseleri değerlendirme biçimini de etkiler. Allah’ın Hakîm olduğunu bilen, karşılaştığı her hâdisenin hikmetini hemen anlayamasa da O’nun abes iş yapmayacağına inanır. Kadîr olduğunu bilen, en zor şartlarda dahi ümitsizliğe düşmez. Hafîz olduğunu bilen O’nun korumasına sığınır; Allah’ın mutlak adalet sahibi olduğunu bilen hiçbir zulmün karşılıksız kalmayacağına güvenir. Allah’ın rahmet isimlerini tanımak ümit ve reca duygusunu beslerken azamet ve kudret ifade eden isimlerini tanımak da insanda saygı, haşyet ve sorumluluk şuurunu güçlendirir. Böylece ilâhî isimlerin bir bütün hâlinde tanınması, kulun Allah karşısındaki duygu ve davranışlarında da bir denge meydana getirir.
Esmâ-i hüsnânın kulluk hayatındaki bir başka tesiri de insanın ahlâkına yansımasıdır. Allah’ın merhametini tanıyan kul merhametli olmaya, affını uman affetmeye, adaletini bilen adaletli davranmaya, lütuf ve ihsanına mazhar olan başkalarına iyilik yapmaya çalışır. Elbette Allah’a mahsus isim ve sıfatlarla insanın vasıfları aynı mahiyette değildir. Bununla birlikte kul, ilâhî isimlerin kendisine gösterdiği ahlâkî istikametten nasibini almaya gayret eder. Bu yönüyle esmâ-i hüsnâyı tanımak, yalnızca Allah hakkında doğru bilgi sahibi olmanın değil, O’nun rızasına uygun bir kul olabilmenin de önemli yollarından biridir.
TR724 Patreon
Bağımsız haberciliğe destek olun
TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Allah razı olsun abi.
Zaman gazetesi okumuş gibi oldum.