‘Kaybeden’ onurluların tarihi…

‘Kaybeden’ onurluların tarihi…

İLHAN YILDIRIM | YORUM 

“Zafer sabahlarını kovalayan bozgun akşamları” 

Cemil Meriç

Son Samuray, tarihin akışı içinde kaybolup giden değerlerin ve onları korumaya çalışan insanların onurunun hikâyesidir. Film, hayatını hizmet etmeye adadığı ülkesi tarafından köşeye sıkıştırılan, dışlanan ve ihanete uğrayan bir samurayın trajik ama bir o kadar da güzel varoluşunu anlatır.

Her nedense, tarih sahnesinden silinip gitmeye mahkûm olanların hikâyelerinde, asil ve dokunaklı bir yan vardır. Meiji Restorasyonu’nun hemen ardından Japonya’da geçen bu hikâye, savaşan insanların kederini ve acısını anlatırken, bir yandan da samuray onurunu ve kişinin kendi sonunu karşılama biçimindeki estetiği gözler önüne seriyor.

Filmin son sahnesinde genç imparator, yenilmiş samurayın kılıcını elinde tutar ve sorar: “Bana onun nasıl öldüğünü anlat.” Karşısındaki adam ise ona nasıl yaşadığını anlatır.

Katsumoto adındaki bu samuray, inancının temelini oluşturan geleneğin hızla yayılan modernleşme dalgası nedeniyle yok olmak üzere olduğunu görür. Ona göre inanç ve sadakat gibi kadim erdemler şehirlerde çoktan rüzgâra savrulmuştur. 

Katsumoto’nun isyanı bir paradokstur. İmparatorun adamlarına karşı savaşması, aslında onun temsil ettiği geleneğe duyduğu sadakatindendir. İktidar peşinde değildir. Yalnızca bir ülkenin, köklerinden vazgeçmeden de güçlü olabileceğini hatırlatmak ister.

Esir aldığı Amerikalı subay Algren’e verdiği kılıcın üzerinde şu söz kazılıdır: “Ben, eski yolların yenileriyle birleştiği bir savaşçıya aitim.” Yani gelenek ile modernite arasında köprü kuran bir savaşçıya. Katsumoto’nun yabancı kültürlere yaklaşımı, onları bütün bütün reddetmek yerine, anlamaya çalışmak üzerine kuruludur. Hayata dair aydınlanmış bakış açısına rağmen Katsumoto, siyasi manevralarda Bakan Omura ile boy ölçüşemez.

Yaşama ve ölüme, dünyevi kaygılardan arınmış bir gözle bakar. Bu onun geleneğiyle şekillenmiş bir zihniyettir. Koşullar ne olursa olsun boyun eğmeyi reddetmek. Onurlu bir sonla karşılaşıldığında, geride hiçbir pişmanlık kalmayacağına dair bir inanç.

Katsumoto, ölümcül bir yara alıp savaş meydanında can verirken imparatorluk ordusunun askerleri şapkalarını çıkarıp diz çöker. Gerçek bir metanetin ne olduğunu görürler. Bu, dolu dolu yaşanmış bir hayatın ve onurla karşılanan bir ölümün kanıtından başka nedir ki? Savaşı onlar kazanır ama eğilenler de onlardır. 

Bu sahneyi her izlediğimde gözlerim dolar. Düşmanların birbirlerine karşı gerçek bir saygı duyduğu ve derin bir anlayış paylaştığı, buna rağmen çatışan inançları ya da bağlılıkları yüzünden birbirleriyle savaşmak zorunda kaldıkları olağanüstü bir durum. Bugünün dostları, o günün düşmanları seviyesinde bile değil.

Film, aynı zamanda bir kefaret arayışını anlatır. Algren’in samuraylar gibi geleneksel bir topluma mensup olan Kızılderililerin soykırımında aktif rol almış olması tesadüf değildir. Algren, tıpkı daha önce Kızılderililere yaptığı gibi, hakkında hiçbir şey bilmediği ve kendisine hiçbir zararı dokunmamış insanları öldürmek için Japonya’ya gelir. Ama onlara esir düşer. Orada disipline, onura ve sadakate değer veren bir yaşam biçimi ile tanışır. Bu değerlerden giderek daha fazla etkilendiğini fark eder. Samuraylarla arasında derin bir bağ kurulur ve sonunda onların safına katılır.

Algren’in kâbuslarında gördüğü yüzler Kızılderili kadınların ve çocukların yüzleridir. Aynı hikâye on küsur yıl sonra Wounded Knee Deresi’nde yazılacaktır. 29 Aralık 1890’da Wounded Knee’de yalnızca savaşçılar değil, kadınlar ve çocuklar da katledildi. Bazen amaç karşıdaki silahlı gücü durdurmak değil, bir halkın geleceğini ve umudunu ortadan kaldırmaktır.

Küçük Dev Adam filminde Jack Crabb, süvarilerin bastığı bir köyün ortasında, kendisini büyüten yaşlı reise sorar: “Anlamıyorum büyükbaba; neden kadınları ve çocukları öldürsünler ki?” Reis cevap verir: “Çünkü onlar tuhaf insanlar. Dünyanın merkezinin neresi olduğunu bilmiyor gibiler.” 

Wounded Knee’nin üzerinden uzun yıllar geçti. Kadınların ve çocukların hedef alındığı manzara ise bitmedi; bugün de bebekleriyle birlikte hapishanelerde tutulan anneler var. Böyle anlarda insan sormadan edemiyor: Hükümetlerin çıkarı, yönettikleri halkın çıkarıyla ne zaman gerçekten örtüşür?

Gömün Yüreğimi Wounded Knee’ye adlı kitabın yazarı Dee Brown, 1971’de bir gazeteciye kendisini en çok neyin şaşırttığını anlatmıştı: Kızılderililerin beyaz adama tekrar tekrar inanması. Birinin yalan söyleyebileceğini hiç düşünmüyor gibiydiler. Kaybedenlerin onuru belki de burada başlar. “Aldanırlar, fakat aldatmazlar.”

Yenilginin en derin yeri ise toprak kaybı değil, insanın kendi aslından utanmasıdır. Winter in the Blood’da Kızılderili bir çocuk kovboy olmak ister, çünkü oynadığı oyunlarda da izlediği hikâyelerde de hep kovboylar kazanır. 

Bu hikâye bize de yabancı değil. Cemil Meriç Bu Ülke’de yaşlı bir devi anlatır: Önce ihtişamlı mazisinden utanır, sonra utancını unutur ve Avrupalı olduğunu söylemeye başlar. Avrupalı dostları ise kulağına şöyle fısıldar: “Sen bir az-gelişmişsin.” Kovboy olmak isteyen Kızılderili çocuk ile Avrupalı olmak isteyen ihtiyar aynı yerinden yaralıdır.

Bu topraklarda devletine yenilmiş, ama yenilgiyi kabul etmemiş biri de yaşadı. Bediüzzaman’ın ömrünün çeyrek yüzyıldan fazlası sürgünde ve hapishanelerde geçti. Hapishaneye Medrese-i Yusufiye adını vererek mağlubiyet mekânını bir mektebe çevirdi. Elindeki, çelikten dövülmüş bir kılıç değil, hakikatten dövülmüş elmas bir kılıçtı. Bu yüzden kendisi hiçbir zaman mağduriyet psikolojisine düşmedi. “Ben ehl-i dünyanın değil, kaderin mahkûmuyum” derdi.

Aklın yasaları ile ahlâkın yasaları çoğu zaman birbiriyle çatışır. Victor Hugo’nun Jean Valjean’ı, kendi yerine yargılanan masum bir köylüyü kurtarmak için mahkemeye gider ve gerçek kimliğini açıklar. Kazanacağı hiçbir şey yoktur, kaybedeceği her şey vardır. Aliya İzzetbegoviç bu kararı tek cümleyle anlatır: “Jean Valjean’ın verdiği karar, aklın mağlubiyetini, fakat insanın zaferini gösterir.”

İslam tarihinde bunun en açık örneklerinden biri Hz. Ali’dir. Muaviye karşısında siyaseten kaybeder. Ona atfedilen bir söze göre Muaviye ondan daha dâhi değildir; yalnızca hileye başvurmaktan çekinmez. Hz. Ali ise hileyi çirkin bulmasaydı insanların en deha olabileceğini söyler. Kaybetmek burada ahlâki bir tercihtir.

Oğlu Hz. Hüseyin’in önünde Kerbelâ’da iki yol vardı: Biat etmek ya da ölmek. Yanında yetmiş küsur kişi, karşısında binlerce asker bulunuyordu. Kendisine şu söz nisbet edilir: “Beni kılıç ile zillet arasında bıraktılar. Zillet bizden ne kadar uzak!” 

Yolunu kesen komutan Hür b. Yezîd, savaş sabahı saf değiştirdi ve kaybedeceği belli olan tarafta savaşarak öldü. Algren’den 12 asır önce…

Fethullah Gülen’i sevenlerinin bile yönelttiği en ağır eleştiri de bu noktadadır: “İktidarla uzlaşsaydı!” deniyor, “… anneler bebekleriyle hapse girmeyecek, okullara el konulmayacak, insanlar yurtlarını terk etmek zorunda kalmayacaktı!” 

Aklın yaptığı bu hesaba yanlış da denilemez. Ama Gülen aklın yasasını değil, ahlakın yasasını izledi. Yanlış bildiği şeye ortak olmaktansa ‘görünürde’ kaybetmeyi seçti. İnanıyorum ki bütün sevenlerini kaybedeceğini bilse de aynı yolu tutardı.

Ve bu ‘ahlaki’ seçimin çilesini çekti. Hapisteki her annenin, sürgündeki her ailenin acısına ortak oldu ve o acıyı taşıya taşıya, çeyrek asırdır göremediği vatanından uzakta ruhunun ufkuna yürüdü. 

Onurlu kaybedişin en ağır biçimi belki de budur. Yalnızca kendi kaybını değil, seni izleyenlerin kaybını da omuzlamak.

“Son Samuray” üzerine yazan eleştirmen Roger Ebert, filmin asıl sorusunu şöyle koyar: İnandığın şey için ölmek ile inandığın şey yüzünden ölmek arasında bir çizgi var mıdır? Bu soru bütün kaybeden onurlular için geçerlidir ve kolay bir cevabı yoktur. 

Samurayların makineli tüfeklere doğru at sürmesi de, Kızılderililerin her seferinde yeniden güvenmesi de aklın mağlubiyetidir. Akıl bunların hiçbirini onaylamaz. Ama insanlığın hatırlamaya değer bulduğu şey çoğu zaman kazananın hesabı değil, kaybedenin duruşudur. Arapça bu duruşa asalet diye çok güzel bir kelime verir. Kelimenin kökü “asıl”dır; soylu olan, aslını unutmayandır.

İnsanlık tarihi, kaybeden onurluların tarihidir. 

Katsumoto can verirken gözü, dallarından dökülen kiraz çiçeklerine takılır. Samuraylar için kiraz çiçeği, hayatın geçiciliğinin simgesidir. Ömrü boyunca kusursuz bir çiçek aramıştır. Son nefesinde hepsinin kusursuz olduğunu söyler. Şahıslar fani olduğu gibi, uğruna ömür verilen hizmet de fanidir.

Baki olan ancak O’dur.

TR724 Patreon

Bağımsız haberciliğe destek olun

TR724, okurlarının katkısıyla yayın yapıyor. Patron olarak bu haberi ve yenilerini mümkün kılın.

Patron ol

Yorum Yap