Hayatın amacı nedir? 

YORUM |Prof. Dr. MEHMET EFE ÇAMAN

Hayatın amacı nedir? Eski Yunan’dan bu yana filozofların üzerlerinde uzlaştıkları temel amaçlardan biri şüphesiz ki insanın mutluluğudur. Mutluluk! Nazım Hikmet’in ressam Abidin Dino’ya yazdığı şiirindeki gibi: “Bana mutluluğun resmini yapabilir misin, Abidin?” diye soruyor, Nazım. Antik Yunan’dan bu yana bitmeyen bir mücadeledir, “mutluluğun resmini yapmak” elbette.

Çok öznel olmakla beraber, mutlulukla özgürlük arasında ilişki vardır. Altın kafesteki bülbülün özgürlüğünü araması gibi, insanlar mutlu olabilmek için özgürlüğe gereksinim duyar. Eski Yunan’dan itibaren bu konudaki düşünsel serüvene değinmemin nedeni, bugün tartışılagelen hemen her şeyin, eski Yunan’daki tartışmalara dayanmasıdır. Bazıları bunu anlamakta güçlük çekiyor.

Neden “kendi kültürümüzdeki kaynaklara başvurmadığım” sorgulanıyor. Her şeyden önce, mutluluk arayışı çok evrenseldir. Hiçbir kültürün kendine has bir mutluluk tanımı olamaz. Evrensel olan mutluluk “dürtüsü” belki de bize uygarlık öncesi dönemlerden miras kalan bir içgüdüdür. Ölmemiş olan son içgüdülerimizden biri, belki de! Ve Eski Yunan’da, İsa’nın doğumundan (milattan) 1000 yıl kadar önce, bu tür sofistike konular tartışılmaya başlandı. Şöyle bir örnek vereyim ki neden “öz kültürle” bu konuya yaklaşılamayacağı anlaşılsın. İlk yazılı Türkçe kaynaklar, bugünkü Moğolistan’da bulunan, milattan sonra 7. Yüzyıldan kalma Orhun Anıtları’dır. Eski Yunan’da mutluluk tartışmaları ile bu tarih arasında aşağı yukarı 15 açıdan (1500 yıldan!) daha fazla zaman var. Evrensel konulara milli kaynaklardan yaklaşamayız. Dahası, aynı şey İslami kaynaklar için de geçerli. İnsanlık bir yeknesak kadere sahip! Her türlü bölük pörçük ve birbirinden kopuk görünen kültürlere karşın, mesela her insan grubu birlikte oturup yemek yemeği seviyor veya başlarına kötü bir şey geldiğinde ağlıyor. Savaşlarda ölen veya yaralanan askerler arasında yapılan bir araştırma, dünyanın bütün ordularında ölmek üzere olan askerlerin son anlarında ağlayarak annelerini çağırdıklarını ortaya koyuyor. Dini veya ulusal aidiyetlerinin farklı olmasına karşın, ortak çok noktamız var. Nazım’ın Abidin Dino’ya hınzırca sorduğu soru, bizi bu hayatın temellerine doğru bir yolculuğa davettir.

Uzun süre yaşadığım ülkeyi değiştirmeye, dönüştürmeye çalıştım. Çünkü Türkiye doğrusu beni mutlu etmiyordu. 1980’lerde, on üç, on dört yaşlarımda okuduğum Yargılayan Savunma adlı bir kitap, 1980 askeri darbesinden sonra içeri alınan devrimcilerin nasıl işkencelere maruz kaldıklarını anlatıyordu. Erdal Öz’ün harika kitabı Gülünün Solduğu Akşam, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının dramının romanlaştırılmasıydı. Darbe sonrası dedemin, babamın “solcu kitaplarını” tavan arasına gizlemesi hala gözlerimin önünde! Mahallede zekâ engelli Erkan Ağabey ile yıllarca nasıl dalga geçildiği bugün dahi yüreğimi sızlatıyor. Taşmektep’te (Göztepe Pansiyonlu İlkokulu) öğrenciyken yediğimiz sıra dayakları, kızılcık sopalı işkenceler, müdür Turan Bey’in odasında kulaklarımdan ve favorilerimden tutup havaya kaldırdığında çektiğim acılar, çocuklarıma çok daha anlayışlı davranmamı sağlıyor. Lise’de matematik öğretmenim Orhan Varol’un pedagojik rolünü kötüye kullanarak bize derslerde matematik öğretmek yerine kendisinin matematik mühendisi olduğundan, Galatasaray-Fenerbahçe maçlarından ve karısının eczanesinin iyi para kazandığından falan bahsetmesi, öğrencilerim için daha iyi bir hoca olma çabamı kamçılıyor. Tüm bunlar benim. Ve ben tüm bunların ve sayısız başka denetimlerin ürünüyüm. Bu deneyimlerimin bende oluşturduğu izlenim, hep Türkiye’nin hasta olduğuydu. Türkiye de Türkiye toplumu da patolojikti. Ben bunu düzeltmeliydim. Erken gençlik dönemimde Marksist sosyalist bir toplumun zorla (kafasına vurarak!) bu hastalıklı yapıyı rehabilite etmesi gerektiğine inanıyordum. 1991’de üniversitede devrimci proleter diktasının tedavi olmadığını anlamaya başlayacaktım. Toplum mekanik değildi. Deniz çok büyüktü ve benim kayığım çok küçüktü! Yine de toplumu dönüştürme gerekliliği sabitti. Ve ben bu yolda mücadele etmeliydim. Üniversite hocası olmak ve akademik kariyer, benim mücadele biçimim olmalıydı.

Ülkeyi “tepeden tabana” dönüştürme düşüncesini bir kenara bırakmıştım. Çünkü artık bunun başarılı olmayacağını görüyordum. Hakiki dönüşümler, insanı hedef almalıydı. Bireyler dönüşürse toplum da dönüşürdü. Eğitim, aydınlanma, bilgi, ikna, rasyonel akıl… 1991’de, 19 yaşındayken Almanya’ya gidip üniversiteyi orada okumaya karar verdim. Peder çok açık görüşlü ve aydın adamdı. Destek oldu. Annemin Alman vatandaşı olması, ülke seçimimde en önemli etkendi. Bir de Alman akademik geleneği ve Alman Okulu! 

Hayat çok kısa. Yaş ilerledikçe bende bu duygu hâkim oldu. 2005’te yabancı bir eş ve dokuz aylık bir kız evlatla, Türkiye’ye döndüm. Artık bir siyaset bilimi doktoruydum. Ve Almanya’da bir yıl ders deneyimi olan bir akademisyendim. Yardımcı doçentlik kısa sürdü. Bir buçuk yılda doçentlik sınavını geçtim. Hem Almanca hem İngilizce’den ÜDS puanım çok iyiydi. Birçok yayın, konferans, dersler, idari görevler; en önemlisi de binlerce lisans ve yüksek lisans öğrencisi. Türkiye kanımca ben döndüğümde iyi yoldaydı. Ben de kendi mikro alanımda ülkemin gelişimine ve insanımın eğitimine ve aydınlanmasına hizmet ediyordum. Peder Bey dönmemi hiç desteklemedi, ama her zamanki saygılı tutumuyla sesini çıkartmadı. Dönmemi istememesinin nedeni, Türkiye’de insanların mutlu olmadığını görmesiydi. Her aydın gibi, küçük bir yaşamı, tasasız bir günlük hayatı özlüyordu. Oysa onun 45 yıllık mesleki denetiminde vardığı sonuç, Türkiye’nin insanını mutlu etmediği ve etmeyeceğiydi. 

Makro değişimlere kendini adamak irrasyonel bir davranış! Bunu çok önceleri kavramıştım. Ama hala, kendi küçük kayığımın içinde dev okyanuslarda mücadele etmeyi normal addediyordum. Oysa en önemli değişim, kişinin kendisini değiştirmesi ve dönüştürmesi. Bunu kendi özelimde anlamış olsam da, pedagojik olarak insanların aydınlanmasına katkıda bulunmak, onların ufkunu açmak gibi hedeflerle bu makro hedefe doğru bir gayret içinde olduğumun farkında değildim. Veya bu gerçekle yüzleşmek istemiyordum. 

Fakat bugün şunu net olarak kavrıyorum: Gerçek zorluk kimlikler ve kişilik. Bu iki şey, eğitimle (okulla, okulda öğrenmeyle) değişmiyor. Ve bilgi, kimlikleri ve kişilikleri her zaman doğru bir raya oturtmuyor. Makro ölçekte değişimler, mikro ölçekte değişimler zemininde gerçekleşir. Aksi halde değişim tutmaz. Demek ki bireyin gelişimi esastır. Ama bireyin değişmek için bir isteği ve motivasyonu olması gerekir. Oysa insanların birbirinden farklı değerleri var. Evet, beraber yemek yemeği seviyorlar veya savaşta ölürken anne diye ağlıyorlar. Fakat Türkiye’de çok ciddi bir fay kırığı vardı. İnsanlar beraber yemek yemekten hoşlanmıyorlardı. Birbirlerini ötekileştiriyorlardı. Devleti bu nefret yarışmasında bir araç olarak kullanmak hepsinin ortak hedefiydi. 

Bizi özgürleştiren her şey iyidir. Bizim özgürlüğümüzü azaltan her şey kötüdür. Toplum Türkiye’de hiç özgürleşmedi. Çünkü özgür olmayı istemiyordu. Daha doğrusu özgürlüğün ne olduğunu bilmiyordu. Özgürlüğü kolektif olarak algılıyordu. Düşman ülkeden kovulmuştu, artık ülke özgürdü. Oysa özgürlük kolektif bir olgu değildi, bireyseldi. Kolektif özgürlük ideallerinin ardına sinsice saklanmış ideolojiler, insanı bir kalıba dökmeye çalışan sıvı gibi görüyorlardı. Seçme (tercih) hakkı çoğunlukla mahallelinin tepkisini çekiyordu. Sıradan olmanın dışında her şey tehditti. El ele tutuşan iki sevgili, başına başörtüsü takan öğrenci, dilini konuşmak isteyen Kürt hep bu dertten muzdaripti. Kendi tercihlerini yapan insanlara birileri devamlı yaptıklarının yanlış olduğunu söylüyordu. Devlet bu insanların kontrolünde, aynı özgürlük karşıtı tutumun sistematikleştirici aparatıydı. Bizi özgürleştiren her şey Türkiye’de kötüydü. Bizim özgürlüklerimizi azaltan her şey devletti.

Yaşadığınız ülkenin değişimi önemli. Her değişim iyi değildir. Özgürlükleri arttıran değişimler iyidir. Türkiye değişti. Ama özgürleşmedi. Türkiye toplumu özgürlüklerle bağ kurmakta zorlanıyor. Birey olmanın ne kadar önemli olduğunu birey olmadan anlamayacak olmak ne büyük paradoksmuş! Keşke birey olmanın gereğini öğretebilseydim! Bakın işte gene pedagojik arazım depreşti. Öğretmen olmayı devam ettirmek için başka bir motif bulmalı. Çünkü özgürlüğü öğretmek mümkün değil. Değişimin gerekliliğini öğretmek mümkün değil. Hangi değişimin iyi olduğunu öğretmek mümkün değil! 

Adorno, Marcuse, Horkheimer gibi Frankfurt’lu eleştirel düşünce filozofları, bizi özgürleştiren her şeyin iyi olduğunu, otoriteryan ve faşizan her şeyin kötü olduğunu ileri sürer. Belki insanları Frankfurt Okulu okumaları yapmaya itmek, dolaylı olarak onlara bir değişim kapısı aralamak olur. İnsanlarımıza her değişimin iyi bir şey demek olmadığını nasıl öğretmeli? Olması gereken değişimin merkezine hangi değeri koymaları gerektiğini onlara nasıl göstermeli? Belki de böyle.

Mutluluk ve özgürlük birbiriyle bağlantılı! Bir süreliğine de olsa bırakın etrafınızda olanları bir kenara. Ve kendinize odaklanın azıcık, olmaz mı? Mutlu olmak için özgür olmaya ihtiyacımız var. Özgür ve mutlu olmak için tekil olmak (grup aidiyetleri dışında kendin olmak), birey olmak gerekli. Belki o zaman mutluluğun resmini yapabiliriz! Kolayına kaçmadan, kendimizce! 

5 YORUMLAR

  1. Merhaba Mehmet Efe Bey öncelikle sizin yazılarınızı büyük bir merakla takip ettiğimi ve görüşlerinizin benim için çok önemli olduğunu belirtmeliyim. Bu yazınızda mutluluk ile özgürlük arasındaki bağı vurgulamış ve Türkiye’nin Özgür bir ülke olmadığını ifade etmişsiniz sizin bu görüşlerinize ben kendi bakış açımdan bir şeyler ilave etmek istiyorum. Bana göre özgürlük bir insanın yaşantısı ile gösterebileceği şöyle ki bir insan kimseden bir beklentisi yoksa ve inandığı fikirleri yaşayıp kimseden çekinmeden ifade edebiliyorsa Daha da önemlisi inandığı fikirlerden vazgeçmesi için önüne gelen teklifleri hiç düşünmeden reddedebiliyorsa bu insan hapsedilse dahi özgürdür ve davası uğrunda mücadele ettiği için mutlu olacağına inanıyorum. Aklıma bir çırpıda Ahmet Altan geliyor beni hapsedebilirsiniz ancak fikirlerimi asla deyişi ile Peygamber Efendimiz Sav bir elime dünyayı diğer elime güneşi verseler ben bu davadan vazgeçmem deyişi ile ve daha nice büyük düşünürler. Belki bu örnekler entellektüel seviyede ama halka yön veren de zaten böylesi büyük düşünce ve dava insanları değil mi. Ülkem de olan mafyavari bir çete yönetimi ele geçirmiş Kanun adı ile gariban insanlara zülmediyor. Bu çetenin inşa edeceği insanlığa sunacağı hiç bir katkı olmayacak en sonunda bir akrebin kendini zehirlemesi gibi kendi içine düşecek ve kendi kendini yokedecektir. Sizin gibi aydınlar hür düşünceleri ile halka ışık göstermeye devam etmelidir. Her gecenin bir sabahı her kışın bir baharı vardır. Özetle özgürlük bizim düşüncelerimizde ve inançlarımızdadır. Sizin gibi kalemi hür fikirleri hür aydılara şu dönemde ekmek gibi su gibi ihtiyaç var. Yazılarınız için size tekrar teşekkür ederim.

  2. Güzel yazı olmuş yine…
    Hem özgür olmak hem de topluluk olarak yaşamak nasıl olacak? İşte beraber yaşama sanatına ihtiyacımız var. Her zamankinden daha çok. Adalet ve her alanda doğru dengeleri yakalamak önemli. 40 kişiden fazla insan dar bir alanda aylarca yaşadık. Konuşarak kavga etmeden nasıl orta yollar bulabiliriz diye baktık. Küçük meselemiz yoktu. Her şeyi ciddiye alıp dikkatle üzerinde düşündük. İnsaf ve empatiyi korumaya çalışarak… Dinimizin her alanda açtığı ufuklar bizim için kurtarıcı oldu çoğu zaman… Zıt fikirlerden güzel sonuçlar çıkıyordu. İfade hürriyeti bugün Tr hapishanelerinde var diyebiliriz. Ordayken İnanılmaz bir güven ve ifade emniyeti hissettim ilk defa. Ama hürriyet için şimdi oraya girmeyelim bir daha 🙂
    Daha mantıklısı Mehmet hocanın yaptığıdır galiba… Göç etmek

  3. Anadolu Cumhuriyeti Ortak Anayasası
    Anadolu hiç kimseye ait değildir, biz ona aitiz.
    Amaç;
    Anadolu’yu dev bir doğumhaneye çevirip. Dünya’da doğacak her bebeğin Anadolu’da doğmasını sağlamak.
    Ana doğurur
    Ana doludur
    Boş yoktur
    Baş Hak’tır!
    Dün Erkam Tufan abimin programda 3 başlık sordunuz, Fransızların 3 İlkesine hitaben. Üç az gelmiş üç daha eklemişler 6 ok etmişler. 3 çok bile… Tek bir ok yeter!
    Hak.
    Hak zaten hakikati kendinde barındırır. Adalet eşitliği de kardeşliği de içerir ve kendi varlığı için onları zorunlu kılar. Din’de zorlama yoksa da Îman’da vardır.
    Uzzatmayalım, kısaca tek ok yeter. Hak.

    Gelmiyon mu abi buralara? Ya da buluşsak nasıl oluyorsa. Ben gelirim nereye istiyosan…

  4. İnna Lillahi ve inna ileyhi raciun…
    Bir gün herkes Anadolulu olacak!
    كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ
    Sedefinde İnciler Misali

YORUM YAZIN

Lütfen yorumunuzu yazın
Lütfen isminizi girin