Ekrem Dumanlı, “Okuma Zamanı” programında bu hafta bir kitapla bir filmi “kesişim kümesi” olarak tanımladığı ortak temalar üzerinden ele aldı. Dumanlı, John Steinbeck’in “İnci” adlı novellasını ve Mel Gibson yönetmenliğindeki “Savaş Vadisi”ni, “insanın imtihanı, vicdan, toplumsal tepki ve güç” başlıklarında birlikte okumayı önerdi.
İnci: “Varlıkta imtihan, haset ve sınıf çatışması”
Dumanlı, Steinbeck’in “İnci”sini “halk efsanesi tadında ibretlik bir hikâye” olarak niteleyerek, eserin merkezinde “varlık-yokluk ve insanın iç dengesi” temasının bulunduğunu anlattı. Olayın Meksika’da geçtiğini hatırlatan Dumanlı, hikâyenin arka planında “ırkçılık ve yerleşik sınıf farkları”nın da açık biçimde görüldüğünü söyledi.
Dumanlı’nın öne çıkardığı noktalar şöyle:
-
Yerli balıkçı Kino’nun çocuğu akrep tarafından ısırılıyor; ancak “parası yok” diye doktor çocuğa bakmıyor.
-
Kino daha sonra “dünyanın en büyük incisi”ni buluyor; bu noktadan itibaren köyün ve düzenin tavrı değişiyor: “Düne kadar yüzüne bakılmayan” Kino bir anda herkesin hedefi haline geliyor.
-
Dumanlı, “nimetin imtihana dönüşmesi” fikrini, kıskançlık, çekememezlik, saldırı ve hırs üzerinden okudu; “toplumun paçadan çekmesi” diye tarif ettiği psikolojinin eserde görünür olduğunu söyledi.
“Doktor çantasını kapıp geliyor; ama gözü inciyi arıyor”
Dumanlı, hikâyedeki doktor karakterini “renge ve paraya göre tasnif eden vicdansız bir figür” olarak anlattı. Doktorun çocuğa başlangıçta bakmamasını; inci duyulunca eve gelmesini, ardından “çocuğu tekrar kendisine muhtaç bırakacak bir ilaç düzeni” üzerinden yorumladı ve bu bölümün, güç ilişkilerinin nasıl işlediğini gösterdiğini söyledi.
Tüccarlar: “Kapitalizm eleştirisi”
Programda “İnci”nin şehir bölümüne özellikle vurgu yapıldı. Dumanlı, Kino’nun inciyi satmak için tüccarları dolaştığı sahnelerde, her tüccarın inciyi değersizleştirmeye çalıştığını; bunun “arkada tek bir sermayenin olduğu sistematik bir düzen”e bağlandığını savundu. Bu kısmı “kapitalizm eleştirisi” olarak okuyan Dumanlı, sömürgecilik dönemlerinin “yeraltı-yerüstü zenginliklerinin” nasıl el değiştirdiğini hatırlatan bir çerçeve kurdu.
“Varlık insanı değiştirir” vurgusu
Dumanlı’nın anlatımında hikâyenin kırılma noktalarından biri de Kino’nun eşine karşı değişen tavrı oldu. Eşinin inciyi nehre atıp kurtulma fikrine Kino’nun şiddetle karşı çıkmasını, “zenginliğin ve gücün insanda başkalaşma üretmesi” olarak yorumladı. Dumanlı, “varlığın yokluktan daha çetin bir imtihan” olabileceğini söyleyerek, “kazanırken kaybetme” fikrini merkeze aldı.
Savaş Vadisi: “Silahsız cephe, 75 yaralı ve vicdan ahlakı”
Programın ikinci bölümünde Dumanlı, orijinal adı “Hacksaw Ridge” olan “Savaş Vadisi” filmini önerdi. Dumanlı, filmin gerçek bir hayat hikâyesine dayandığını; kahramanın Desmond Doss adlı bir asker olduğunu anlattı. Doss’un “dini inancı nedeniyle silah taşımayı reddettiğini”, buna rağmen orduyu terk etmeyip sağlık birliğinde görev almak istediğini söyledi.
Dumanlı’nın aktardığına göre Doss:
-
Eğitimlere katılıyor ama silah almıyor; bu yüzden dışlanıyor, şiddet görüyor ve askeri yargıyla karşı karşıya kalıyor.
-
Cephede, Japonlarla çetin çatışmaların yaşandığı bir bölgede, geri çekilme sırasında “vadide” kalıyor ve yaralıları tek tek tahliye ediyor.
-
Resmi kayıtlara göre 75 askerin hayatını kurtarıyor.
“Kant, Gandhi, Martin Luther King” çizgisi
Dumanlı, Doss’un tavrını “vicdan ahlakı” kavramıyla ilişkilendirerek Kant’a atıf yaptı; pasif direniş hattında Gandhi ve Martin Luther King’i de aynı çerçevede andı. Doss’un “bir kişi daha kurtarayım” diye dua ettiği sahneyi programın en çarpıcı anlarından biri olarak öne çıkardı ve bu sahnenin “insan hayatının değeri” fikrini kuvvetlendirdiğini söyledi.
Programın kapanışında Dumanlı, “İnci”yi kısa ve akıcı bir novella olarak “mutlaka okunması gerekenler” arasında saydı; “Savaş Vadisi” için de “olayı içselleştirerek izleyin; ‘ben olsam yapabilir miydim’ diye düşünün” çağrısında bulundu. Programı Ramazan ve bayram temennileriyle bitirdi.