Diktatörler nasıl gider?

Diktatörlerin en büyük yanılgısı, kendilerini tarihin yasalarının üstünde görmektir. Oysa her rejim, içinde kendi sonunun tohumlarını taşır. (…) Diktatörlükler yıkılmaz kale değil, çürüyen yapılardır; ekonomik kriz derinleştikçe, elitler bölündükçe ve halk sabırsızlandıkça, en görkemli görünen rejimler bile kaçınılmaz sonlarına doğru ilerlerler.

M. NEDİM HAZAR | YORUM

Şu tür cümleleri çok duymuşsunuzdur: “Tamam, eskiden de bu ülkede tam bir demokrasi yoktu ama…”

Aslında, dünya tarihine baktığımızda hiçbir ülkede tam bir demokrasinin hiçbir zaman olmadığını görürüz. (Bu arada demokrasinin çok da matah bir şey olmadığını düşünüyorsanız o ayrı bir fasıldır)

Yıllar önce Jean-Jacques Rousseau – “Genel İrade” kavramını ortaya koyarken şöyle diyor: “Kelimenin tam anlamıyla gerçek bir demokrasi hiçbir zaman var olmadı ve olmayacaktır.”

Bu seriye başladığımız yazıda şöyle demiştik: “Türk toplumunda bir yanda derin bir sessizlik, öte yanda ise bastırılmış bir öfke birikiyor. Erdoğan hükümeti, korkuyu ne kadar ustalıkla kullanırsa kullansın, Machiavelli’nin o ince çizgisi hep akılda: Nefret, bir kez uyandı mı, geri dönülmez bir yol açar. Bugün “düşman” ilan edilenler yarın birleşirse, korku tersine döner ve rejimin kendi kâbusu haline gelebilir.” (BKNZ)

Peki bu nasıl mümkün olacak?

Yani, tarihte binlerce kez tekrarlanan gücü ele geçirenin otoriterleşmesi ve akabinde diktatoryal bir yönetimi sonsuza kadar sürdürme arzusu bir şekilde sonlandığına göre, bu nasıl olacak?

Cevabı yine bize tarih veriyor aslında. Teker teker örneklemenin anlamı yok, Hitler’den Stalin’e, Franco’dan Mussolini’ye uzanan hayli geniş bir repertuarı binlerce kez okumuşsunuzdur. Bunları bir disiplin içerisinde ele alırsak şu hususlar öne çıkıyor:

Öncelikle şunu vurgulamak isterim ki, bir diktatörlüğün sona ermesi, karmaşık ve çok yönlü bir süreçtir. Öyle hemen bugünden yarına olmuyor maalesef.

Değerli Akademisyen Serap Yazıcı Özbudun’un ömrü boyu savunduğu değerleri bir kenara bırakıp bugün Erdoğan’ın payandası olmayı tercih etmesi böyle bir umut kırıklığının neticesi. “Ha bugün, ha yarın!” düşüncesiyle baskı ve tek adam sisteminin bitmesini beklemek, arzulanan gelişmeler yaşanmayınca bir süre sonra umutsuzluğa dönüşüyor. Bu arada Serap Hoca’nın merhum eşinin (Ergun Özbudun) konumuzla yakından ilgili Samuel Huntington’un “Üçüncü Dalga” kitabının çevirmeni olması da ayrı bir ironi.

Konumuza dönecek olursak. Önce yazacaklarımın özetini ifade edeyim belki yazıyı okumaya vaktiniz yoktur:

Diktatörlükler genellikle iç ve dış baskılar, ekonomik çöküş, toplumsal huzursuzluk veya liderin ölümü gibi faktörler nedeniyle sona eriyor.

Şimdi her başlığı ayrı ayrı ele alalım.

Diktatörlerin maalesef en kanlı ve trajik sonları genellikle iç isyan ve devrimlerle olmuş.

İç isyanlar ve devrimler, diktatörlüklerin sona ermesinde en etkili ve dramatik yöntemlerin başında geliyor.

Toplumun geniş kesimlerinin rejime karşı birleşmesi, genellikle uzun süren baskı, ekonomik zorluklar ve siyasi adaletsizliklerin birikimiyle tetikleniyor. Bu tür hareketler, halkın ortak bir hedef etrafında kenetlenmesiyle güç kazanıyor ve rejimin meşruiyetini sorgulayarak onun temel dayanaklarını sarsıyor.

1989 Romanya Devrimi, bu dinamiklerin çarpıcı bir örneğidir. Nicolae Çavuşesku’nun otoriter yönetimi altında Romanya, yoksulluk, sansür ve polis devleti uygulamalarıyla boğuşuyordu. Timişoara’da başlayan protestolar, rejimin sert müdahalesine rağmen hızla yayıldı ve işçiler, öğrenciler, hatta bazı ordu mensupları muhalefete katıldı. Çavuşesku’nun halkı küçümseyen son konuşması, öfkeyi daha da alevlendirdi ve rejim günler içinde çöktü. Bu devrim, halkın kolektif iradesinin, en katı diktatörlükleri bile devirebileceğini bir kez daha göstermişti.

Ancak iç isyanlar ve devrimler, her zaman düzgün bir geçiş süreciyle sonuçlanmıyor; çoğu zaman kaos, şiddet ve yeni güç mücadeleleri doğurabiliyor.

Romanya’da Çavuşesku’nun idam edilmesi, halkın öfkesini bir ölçüde dindirse de, sonraki yıllarda siyasi istikrarsızlık ve eski rejim mensuplarının etkisini koruma çabaları devam etti.

Çünkü devrimlerin başarısı, yalnızca rejimi devirmekle sınırlı kalmayıp; aynı zamanda yeni bir düzenin kurulması için gerekli toplumsal uzlaşı ve kurumsal yapının oluşturulmasına da bağlı. Romanya örneğinde, devrim sonrası demokratikleşme süreci sancılı olsa da, halkın rejime karşı birleşmesi, uzun vadede daha özgür bir toplumun kapısını araladı. Bu tür hareketler, diktatörlüklerin zayıf noktalarını ortaya çıkarıyor: Halkın desteği olmadan hiçbir rejim ayakta kalamaz.

Ancak devrimin ateşi, dikkatle yönetilmezse, yeni sorunların tohumlarını da ekebiliyor!

Diktatörlükleri sonlandıran bir diğer unsur ise ekonomik krizler…

Evet ekonomik krizler, diktatörlüklerin meşruiyetini sarsan en kritik faktörlerden biri. Özellikle ülke kaynaklarının tükenmesi, yoksulluğun artması ve işsizlik, halkın rejime olan güvenini derinden zedeler; çünkü otoriter yönetimler genellikle ekonomik refah veya istikrar vaadiyle güçlerini meşrulaştırır.

Bu vaatler yerine getirilemediğinde, halkın sabrı taşar ve rejim karşıtı hareketler filizlenir. Sovyetler Birliği’nin çöküşü, bu dinamiklerin en çarpıcı örneklerinden biridir.

1980’lerde Sovyet ekonomisi, merkezi planlamanın verimsizliği, askeri harcamaların ağırlığı ve küresel petrol fiyatlarındaki düşüş nedeniyle ciddi bir krize sürüklendi. Gıda kıtlığı, uzun kuyruklar ve temel ihtiyaçlara erişimdeki zorluklar, halkın komünist rejime olan inancını yıprattı.

Mihail Gorbaçov’un glasnost ve perestroyka reformları, bu krizi hafifletmek yerine sistemin çelişkilerini daha görünür hale getirdi ve rejimin sonunu hızlandırdı.

Ekonomik çöküş, yalnızca maddi sorunlarla sınırlı kalmaz; aynı zamanda rejimin ideolojik dayanaklarını da zayıflatır.

Sovyetler Birliği’nde, komünizmin eşitlik ve refah vaatleri, gerçek hayatta yoksulluk ve eşitsizlikle çelişince, halkın rejime olan bağlılığı eridi. Bu durum, yerel elitlerin ve hatta parti içindeki bazı kesimlerin de reform veya ayrılık taleplerini desteklemesine yol açtı. Ekonomik kriz, aynı zamanda dış baskıları da artırdı; çünkü Sovyetler, Batı ile rekabet edemeyecek hale geldi ve uluslararası arenada prestij kaybetti. Nihayetinde, 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması, ekonomik tükenmişliğin siyasi ve toplumsal bir çöküşle birleşmesinin sonucu oldu.

Bu süreç, diktatörlüklerin ekonomik istikrar olmadan uzun süre ayakta kalamayacağını ve halkın geçim mücadelesinin rejim değişikliğini tetikleyebilecek güçlü bir itici güç olduğunu gösteriyor.

Gelelim diktatörlüğün sonunu hazırlayan üçüncü hususa…

Bu husus bence en ibretlik olanıdır: Elitlerin bölünmesi ve iç kopmalar…

Öyle çünkü elitlerin bölünmesi, diktatörlüklerin çöküşünde kritik bir dönüm noktası; çünkü otoriter rejimler, ordu, bürokrasi ve siyasi elitlerin sadakati üzerine inşa edilir.

Bu grupların rejime olan bağlılıklarını kaybetmesi, sistemin temel dayanaklarını sarsar ve genellikle hızlı bir çöküşü tetikler.

Şili’de Augusto Pinochet’nin 1988 plebisitinde yenilmesi, bu dinamiğin çarpıcı bir örneğiydi. Pinochet, 1973 darbesiyle iktidara geldikten sonra, ordu ve muhafazakâr elitlerin desteğiyle ülkeyi demir yumrukla yönetti. Ancak 1980’lerde ekonomik sorunlar, uluslararası baskılar ve halkın artan hoşnutsuzluğu, rejimin elit tabanında çatlaklar oluşturdu.

Bazı askeri komutanlar ve siyasi figürler, rejimin sürdürülemez olduğunu fark ederek Pinochet’ye karşı mesafe almaya başladı. 1988 plebisiti, Pinochet’nin iktidarını uzatma girişimiydi; ancak elitlerin bir kısmının muhalefeti desteklemesi ve halkın “Hayır” oyu, onun meşruiyetini yerle bir etti.

Elitlerin bölünmesi, genellikle rejim içindeki güç mücadeleleri veya dış etkenlerin etkisiyle hızlanır.

Şili’de, Pinochet’nin yenilgisi sadece halkın direnişiyle değil, aynı zamanda elitlerin stratejik hesaplarıyla da şekillendi. Ordu içindeki bazı generaller, rejimin devamının Şili’nin uluslararası itibarına ve ekonomik istikrarına zarar vereceğini öngördü. Bürokrasi ve iş dünyası da, demokratik bir geçişin daha fazla istikrar getirebileceğine inanarak muhalefete dolaylı destek verdi. Bu süreç, elitlerin rejimi terk etmesinin, diktatörlüklerin ayakta kalma şansını nasıl azalttığını gösteriyor. Pinochet’nin plebisit sonrası iktidarı bırakması, elitlerin bölünmesinin yalnızca rejimi zayıflatmakla kalmayıp, aynı zamanda barışçıl bir geçişin yolunu açabileceğini ortaya koydu.

Bu unsur için de bir paradoks var tabi; bu tür geçişler, elitlerin yeni düzende de etkilerini koruma çabaları nedeniyle karmaşık olabiliyor.

Dördüncü husus: Dış müdahaleler…

Otoriter rejimlerin halkı bir arada tutarak bir külte dönüştürdüğü “Dış Güçler”, diktatörlüklerin sonunu getiren en dramatik ve tartışmalı yollardan biri. Tabii iktidarın oluşturmaya çalıştığı algı gibi değil.

Uluslararası yaptırımlar, diplomatik baskılar veya askeri operasyonlar, bir rejimin hem iç hem de dış meşruiyetini yerle bir edebiliyor, rejimi tecrit edilmiş ve savunmasız bırakabiliyor.

Irak’ta Saddam Hüseyin’in 2003’teki devrilmesi, bu tür bir müdahalenin çarpıcı bir örneğidir mesela.

Saddam’ın otoriter yönetimi, yıllarca süren savaşlar, kimyasal silah kullanımı ve insan hakları ihlalleriyle uluslararası toplumun hedefi haline gelmişti. 1990’lardaki Körfez Savaşı sonrası uygulanan ağır yaptırımlar, Irak ekonomisini çökertti, halkı yoksulluğa sürükledi ve rejimin kaynaklarını tüketti.

Ancak asıl kırılma, 2003’te ABD öncülüğündeki koalisyonun askeri müdahalesiyle geldi. Bağdat’ın düşüşü, Saddam’ın heykelinin yıkıldığı anlarda sembolleşti; bu, bir diktatörün çöküşünün yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda psikolojik bir yenilgisiydi. Dış güçler, rejimin kibrini ve kırılganlığını gözler önüne serdi, ancak zaferin bedeli ağır oldu.

Ne var ki dış müdahaleler, bir diktatörlüğü sona erdirirken çoğu zaman yeni fırtınalar ve belki de daha büyük problemlere sebep oluyor.

Irak’ta Saddam’ın devrilmesi, başlangıçta bir kurtuluş gibi görünse de, ülkeyi kaosa, mezhepsel çatışmalara ve uzun süren bir istikrarsızlığa sürükledi. Müdahaleyi planlayanlar, rejimi yıkmanın ötesinde, toplumun yaralarını saracak bir vizyon sunmakta yetersiz kaldı. Yaptırımlar ve askeri güç, bir tiranı tahtından indirebilir, ancak halkın güvenini kazanmak ve yeni bir düzen kurmak çok daha karmaşık.

Irak örneği, dış müdahalelerin gücünü ve sınırlarını aynı anda ortaya koymakta: Bir diktatörün sonunu bu yöntemle getirebilirsiniz ama bu son, çoğu zaman yeni bir mücadelenin yalnızca başlangıcı olacaktır.

Saddam’ın çöldeki sığınağında yakalandığı an, bir dönemin kapanışını müjdelerken, aynı zamanda dış güçlerin yazdığı hikâyelerin ne denli kırılgan olup bir kabusa dönüşebileceğini de gösterdi.

Son olarak, pek çok diktatör kendini ölümsüz zanneder. Ancak zamanla yaşlanır ya da hastalanır. İşte de bu onun sonunu hazırlayan unsurlardan biridir.

Liderin yaşlanması, hastalanması ya da ölümü, diktatörlüklerin kişiselleşmiş doğasını ve kurumsal zayıflıklarını açığa vurur: Bir adamın gölgesi kalktığında, geriye kalan çoğu zaman kaos ve belirsizliktir.

Otoriter rejimler genellikle tek bir figürün karizması, korkusu veya kontrolü etrafında şekillenir; bu yüzden liderin ortadan kalkması, rejimin temel direğini çeker ve güç boşluğu oluşturur.

Yugoslavya’da Josip Broz Tito’nun 1980’deki ölümü, bu sürecin çarpıcı bir örneğidir mesela. Tito, II. Dünya Savaşı sonrası farklı etnik grupları bir arada tutan karizmatik bir liderdi. Onun “kardeşlik ve birlik” söylemi, Yugoslavya’nın çok uluslu yapısını bir süre ayakta tuttu. Ancak ölümüyle birlikte, rejimin dayandığı kişisel otorite çöktü. Merkezi yönetim zayıfladı, ekonomik sorunlar derinleşti ve etnik milliyetçilikler su yüzüne çıktı. Tito’nun yokluğu, federasyonu bir arada tutan yapıştırıcıyı çözdü ve 1990’larda Yugoslavya’nın kanlı bir şekilde dağılmasına zemin hazırladı.

Bu tür bir güç boşluğu, rejimin kurumlarının ne kadar kırılgan olduğunu gözler önüne serer. Tito sonrası Yugoslavya’da, ne ordu ne de Komünist Parti, farklı gruplar arasında uzlaşmayı sağlayacak güce sahipti. Liderin zayıflaması veya ölümü, yalnızca siyasi bir kayıp değil, aynı zamanda rejimin ideolojik ve sembolik dayanaklarının da erozyonudur.

Yugoslavya örneğinde, Tito’nun yerine geçebilecek bir lider veya vizyon eksikliği, yerel elitlerin kendi çıkarlarını öncelemesine yol açtı. Slovenya ve Hırvatistan gibi zengin cumhuriyetler bağımsızlık isterken, Sırbistan merkezli güçler federasyonu koruma çabasına girişti; bu da iç savaşı kaçınılmaz kıldı.

Toparlayacak olursak; dünya tarihi bize diktatörlüklerin kaçınılmaz sonunu getirecek beş temel dinamik gösteriyor: İç isyanlar ve devrimler, ekonomik krizler, elitlerin bölünmesi, dış müdahaleler ve liderin yaşlanması veya kaybı. Bu dinamiklerin tek başına veya birlikte çalışması, en katı rejimlerin bile sonunu hazırlıyor.

Türkiye’deki mevcut tabloyu düşündüğümüzde, benzer dinamiklerin işlemeye başladığını görmek mümkün. Ekonomik zorluklar derinleşirken halkın sabrı tükeniyor. Bir zamanlar rejimin omurgasını oluşturan elitler arasında görünür çatlaklar oluşuyor. Uluslararası alanda artan izolasyon, ülkeyi hem ekonomik hem de diplomatik açıdan yıpratıyor. Bu koşullar, bizi tarihin döngüsel yapısını hatırlamaya itiyor: Hiçbir iktidar ebedi değildir.

Rousseau’nun sözünü tekrar hatırlayarak belki de gerçek meselenin, mükemmel bir demokrasiye ulaşmak değil, otoriterliğin prangalarından kurtulabilmek olduğunu fark etmemiz lazım.

Tarih bize defalarca gösterdi ki, ne kadar güçlü görünürse görünsün her diktatörlük kendi içinde çöküşünün tohumlarını taşıyor. Bugün görünmez gibi duran çatlaklar, yarın tüm rejimi yıkabilecek fay hatlarına dönüşebiliyor.

Türkiye için umut, esasen bu tarihsel gerçeklerde ve halkın kolektif bilincinde yatıyor. Nasıl ki hiçbir kış sonsuza dek sürmezse, hiçbir otoriter rejim de ebediyen süremez. Değişim, saatini kuran ve sabırla bekleyen bir mekanizma gibidir. Gecikebilir, ama asla durdurulamaz. Bugün “düşman” ilan edilenler, yarın özgürlük ve demokrasinin mimarları olarak hatırlanabilir.

Hasıl-ı kelam; diktatörlerin sonunu getiren şey, genellikle kendi kibir ve aşırı özgüvenleridir. Kendilerini yenilmez gördükleri anda, aslında en kırılgan oldukları noktaya ulaşmışlardır. Türkiye’nin geleceği de, tıpkı tarihte nice örnekte gördüğümüz gibi, bu evrensel yasanın dışında kalmayacaktır.

Bundan emin olabilirsiniz…