AYDOĞAN VATANDAŞ | YORUM
Dostoyevski’nin Suç ve Cezası, sadece bir cinayet romanı değil, insan ruhunun en derin çatışmalarını, vicdan muhasebesini ve ahlaki sınavını anlatan zamansız bir başyapıttır. Roman, Petersburg’un kasvetli sokaklarından çok daha öteye, insanın iç dünyasının en karanlık odalarına ışık tutar.
Raskolnikov’un baltayla işlediği cinayet, dışarıda basit bir suç gibi görünse de, asıl mahkeme ruhun içinde açılır. Bu mahkemede, kanun kitaplarından çok vicdanın sesi hakimdir. Dostoyevski okura şunu sorar: “Bir insan, büyük bir kötülük yapmış olsa da, yine de iyi biri olabilir mi?”
Bu soru, basit bir ahlaki yargının çok ötesinde, insan doğasının karmaşıklığını, suç ve ceza kavramlarının sınırlarını sorgulayan bir kapı aralar. Raskolnikov’un cezası, mahkemenin kararıyla değil, kendi ruhunun en karanlık köşelerinde başlar. Kendi kendini yargılayan vicdan, bazen en acımasız, en derin yargıcıdır.
Dostoyevski, insana düşen cezanın sadece dışsal yaptırımlarla değil, içsel sarsıntılarla ölçüldüğünü anlatır. Bir hata, bir suç dış dünyada açtığı yaraların yanı sıra, içeride de derin ve görünmez yaralar açar. Bu yaralar, zamanla ruhun dokusuna işler ve insanı onarılmaz zannettirir.
Romanın en dokunaklı figürlerinden biri olan Sonia ise, tam da bu karanlıkta doğan bir merhamet ışıltısıdır. Toplum tarafından dışlanan, küçümsenen bir kadın olarak o, sessizliği ve şefkatiyle büyük bir direnişin simgesidir. Sonia’nın gücü, gürültüden çok sessizliktedir. Kırılganlıkla yoğrulan bu güç, insanın acıyı nasıl umuda çevirebileceğinin kanıtıdır.
Raskolnikov’un cinayeti, öfkeden doğan anlık bir patlama değil, felsefi bir deneydir. Kendisini “olağanüstü insan” olarak tanımladığı bir teoriyi sınamaya girişir: “Bazı insanlar, sıradan insanların üzerinde ve kanunların ötesindedir. Topluma fayda sağlamak için bir hayatı sona erdirmek gerekirse, bu ahlaki bir suç sayılmaz.”
Ancak bu iddianın yıkıcı sonucu, baltanın gölgesinden çok daha derindir: Raskolnikov’un ruhunda yaşanan derin çöküş ve parçalanma. Kötülüğün ardında bazen akıl ve adalet gibi kutsal görünen kavramların da kılıf olarak kullanıldığı bu trajedi, insan dogasinin ne denli kırılgan ve karmaşık olduğunu gözler önüne serer.
İçsel ceza, Raskolnikov’un gerçek cezasıdır. Vicdanının yakıcı ateşi, onu her an kavurur. Cinayet, onu değil, Raskolnikov cinayeti tüketir. Ailesinden, dostlarından ve sevdiğinden uzaklaşır; insanlığından koparılır.
Tam da bu yıkımın ortasında, Dostoyevski’nin bir diğer başyapıtı Karamazov Kardeşler’de de benzer temalar yankılanır. Bu eser, üç kardeşin -Dmitri, İvan ve Alyoşa’nın- farklı bakış açıları üzerinden insan doğasının, suçun, vicdanın ve Tanrı inancının derinliklerine iner. Dmitri’nin tutkusu ve ahlaki karmaşası, İvan’ın akılcı şüpheciliği ve Alyoşa’nın inanç dolu merhameti, insan ruhunun farklı yönlerini temsil eder.
Suç ve Ceza’da olduğu gibi, Karamazov Kardeşler de suç ve cezanın ötesinde, affetmenin ve merhametin dönüştürücü gücüne vurgu yapar. Alyoşa’nın sevgisi ve merhameti, kardeşleri arasındaki çatışmaları aşmaya çalışırken, Dostoyevski bize insanın en karanlık anlarında bile umudun var olduğunu hatırlatır.
İşte tam da burada, iki roman arasındaki köprü kurulur: Suçun, cezanın ve içsel azabın derinliklerinde, affetme ve merhamet insanı yeniden var eder. Raskolnikov’un Sonia’ya, Dmitri’nin Alyoşa’ya ihtiyacı gibi…
Sonia’nın affetici bakışı, Raskolnikov’un bütün savunmalarını boşa çıkarır. Onun suskunluğu, en güçlü affetme dilidir. Burada öğreniriz ki: Affetmek, başkasının yükünü kaldırmak değil, insanın kendi ruhunu zincirlerinden kurtarmasıdır.
Hukuki ceza gelir; Sibirya’da sekiz yıl süren kürek cezası… Ama bu ceza, sadece fiziksel bir hapis değil, aynı zamanda bir yeniden doğuşun sancısıdır. Sonia’nın varlığı, Raskolnikov’un insanlığına yeniden kavuşmasının yolunu açar.
Dostoyevski, insan ruhunun derinliklerinde gizli kalmış bu gerçeği fısıldar: Gerçek ceza dışarıdan değil, insanın kendi vicdanından kaynaklanır.
Bu derin hakikat, kutsal metinlerde de yankılanır: “Kötülüğün karşılığı, ona denk bir kötülük olabilir. Ama kim affeder ve barışırsa, onun mükâfatı Allah’a aittir.” (Şura, 40)
“Düşmanlarınızı sevin, size kötülük edenler için dua edin.” (Matta, 5:44)
Kur’an’da Yusuf’un kıssasında, affetmenin sadece geçmişi unutmak değil, kırılmış bağları onarmak olduğu öğretilir. Kardeşlerinin ihanetiyle kuyuya atılan, köle olarak satılan ve yıllarca gurbetin acısını çeken Yusuf, yıllar sonra onlarla yüz yüze geldiğinde intikam değil merhamet diliyle konuşur: “Bugün sizi kınama yok! Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yusuf, 12:92)
Affetmek, kötülüğün zincirini kırmak demektir. Haksızlığı yok saymak değil; öfkeyi ruhunu yakmadan dönüştürmektir. Affeden kişi, önce kendine merhamet etmiş olur; bu, insanın en derin özgürlüğüdür.
Toplumlar, bir elin parmakları gibidir. Bir parmak acıyınca, bütün el bu acıyı hisseder. İnsanlığın ve toplumun iyileşmesi, bu merhamet zincirinin yeniden kurulmasıyla mümkündür.
Affetmek, bireyin ve toplumun içsel bütünlüğünü onarır; sessiz ama güçlü bir eylemdir. Merhametin hafifliği, adaletin yükünü taşır. Ve nihayetinde, suçun en karanlık gölgesinde bile, insanın kalbinde bir ışık yanabilir.
Çok teşekkürler.
Ya Afettiğin seni afetmiyorsa???
Peki her kötülük afedilebilir mi???
Aydoğan Bey,
Affetmek bireyleri özgürleştirir, ama toplumu özgürleştirmez.
Ceza teorisinin felsefik temelleri bu konuya oldukça odaklanmıştır. Hatta, Kant ‘ın son suçlu teorisi bunu çok güzel anlatır.
Kant şöyle der:
“Bir toplum kendini feshetmeye karar verse bile …örneğin ıssız bir adadan ayrılacak olan son kişi… bu toplumun, hapisteki son katili cezalandırmadan adayı terk etmeye hakkı yoktur.”
Affetmek, birey için erdemli eylemdir, ancak bu erdem her zaman toplumsal hakikatle örtüşmez. Çünkü affetmek bireyin alanına aittir, oysa suçun doğası kamusal alana taşar. İşlenen her ciddi eylem, yalnızca bir kişiyi değil, aynı zamanda değerler sistemini, ortak güveni ve adalet inşasını hedef alır. Bu nedenle ceza, bireyin affıyla askıya alınamaz.
Burada temel bir ayrım yapmak var. AHLAKİ İYİLİK ile KAMUSAL ADALET birbirinden farklı kategorilerdir. Ahlak, vicdanın çağrısına kulak vermektir; adalet ise, herkes için geçerli ilkenin ısrarla korunmasıdır.
Hukuk, tekil bilinçlerin dalgalanmalarına göre şekillenemez. Çünkü eğer adalet bireyin inisiyatifine teslim edilirse, evrensel olanın yerini keyfî olan alır. Ve işte o zaman, suç değil, affetme ölçüsüzleşir.
Yine Kanttan gidersek, ki Kant bu konu da çok zihin yormuş birisi, yine, Kanta göre, bir davranışın evrenselleştirilebilir olup olmamasıdır.
Eğer cezalandırma, yalnızca mağdurun affına bağlanırsa, hukuk kişiselleşir, rastlantısallaşır ve zayıflar. Oysa toplum, rastlantısal erdemlerle değil, ilkelerle inşa edilir. Bu nedenle, adaletin yükü kişisel merhamete bırakılamaz denir, çünkü bu yük, bireyin taşıyabileceğinden daha ağırdır.
Affetmek öznel bir hafiflemeyi getirir, ama ceza objektif bir düzenin yeniden tesisi için gereklidir. Burada cezalandırma, ne bir intikam aracıdır, ne de bir öfke nöbeti. Aksine, cezalandırma, toplumsal bellek içinde “bu kabul edilemez” cümlesinin somut ifadesidir. Suç, bir ahlaki başarısızlık değil, aynı zamanda bir toplumsal kopuştur. Ve o kopuşun telafisi, sadece içsel bağışlamayla değil, dışsal ve ilkesel karşılıkla mümkündür.
Kısaca, Ceza, bireyin vicdanını rahatlatmak için değil; toplumun vicdanını korumak içindir de. Adalet, kişisel lütufların değil, ilkesel kararlılığın sonucudur.
Toplum bir ahlak birliği değildir. İlke birliğidir.
Ahlak değişebilir, merhamet değişebilir, hatta vicdan bile değişebilir. Ama hukuk, değişmeyen üst ilkeyi korumak zorundadır. Affetmek yüceliğin diliyken; cezalandırmak, adaletin sessiz ZORUNLULUĞUDUR.
Bu nedenle, hukuk sistemleri, bazı suçları ŞİKAYETE BAĞLI SUÇLAR olarak ele almış, ve affetme ile cezalandırmamayı eş görmüşken,
Bazı suçlarda Re’sen soruşturulması gereken, ZORUNLU, MUTLAK husus olarak ele alınmıştır.
Ve somut olarak şunu söylersek, Türkiye de, hizmet hareketindeki insanlara yapılan, zulm, soykırım, Khk ihraçları, gözaltılar vb hususların hepsi bu ikinci alana aittir. Yani, ZORUNLU, MUTLAK alana aittir.
Tüm hizmet insanı bir araya gelse, affediyoruz dese, bu suçların cezasının verilmesi gerekir.
Bu o kadar önemli bir İLKEDİR ki, Stalin, Lenin gibi liderler hukuk genişletilmesi yolu ile, ölümlerinden sonra bile yargılanmışlar ve Tarih önünde suçları sayılmış, suçlu ilan edilmiş ve cezaya dair hüküm verilmiştir.
Günahta inat eden fasıka, cehaletinde inat eden cahile, kendi yazdığı anlaşmaya zorbalıkla ihanet eden zalime merhamet edilir mi !?
“Güneş batıdan doğduktan” sonra beyan edilen özür kabul edilir mi !?
“Aslana merhamet edersen,önce seni parçalar sonra da dişinin kirasını ister.” hakikatiyle sizin anlattıklarınızı nasıl bağdaştıracağiz. Merhametlilerin en merhametli Efendimiz Mekke fethinde bildiğim kadarıyla 7 kişinin ölüm femanini vermiş ve bulundukları yerde öldürülmelerini emretmiştir.