Bazı eserler ait oldukları çağın sınırlarını aşarak geleceğin hayal dünyasına dokunur; Aert de Gelder’in 1710 tarihli vaftiz tablosundaki dairesel göksel form tam olarak böyledir. Modern insan, eskinin “göksel tecelli” dediğine “göksel araç” demeye meyillidir; her çağ eski sembolleri kendi diliyle yeniden yorumlar. Kutsal metinlerdeki “bulut”, “göklerin açılması”, “ışık” ve “ateşli arabalar” motifleri ile modern UFO anlatıları arasındaki benzerlik tesadüf değildir. İnsan zihni “mucize” dediği şeyleri “ileri teknoloji” kategorisine taşımaya başlarsa, antik insanın “melek” dediği varlıklar modern insan için “yüksek teknoloji sahibi rehber bir uygarlık” olacaktır. Clarke’ın dediği gibi: “Yeterince gelişmiş bir teknoloji sihirden ayırt edilemez.”
AYDOĞAN VATANDAŞ | YORUM
Sanat tarihi bazen insanı rahatsız eden sorular sorar. Çünkü bazı eserler, ait oldukları çağın sınırlarını aşarak geleceğin hayal dünyasına dokunur. Hollandalı ressam Aert de Gelder’in yaklaşık 1710 tarihli “The Baptism of Christ” adlı tablosu da tam olarak böyle bir eserdir. Bugün Fitzwilliam Museum koleksiyonunda bulunan bu tablo, ilk bakışta klasik bir Hz. İsa’nın vaftizi sahnesi gibi görünür. Ancak resmin üst kısmında yer alan dairesel, koyu göksel form ve ondan aşağı doğru inen yoğun ışık huzmeleri, modern izleyicinin zihninde kaçınılmaz biçimde başka bir çağrışım üretir: Bir “uçan daire” ya da bilinçli göksel araç hissi.
Burada önemli olan nokta şudur: Bu tablo gerçektir. Sanatçı gerçektir. Müze kaydı gerçektir. Tartışma, gördüğümüz şeyin ne olduğunda başlar. Çünkü modern insan, özellikle 20. yüzyıldan sonra gökyüzündeki disk biçimli ışıklı formları otomatik olarak “UFO estetiği” içinde okumaya başladı. Bu nedenle De Gelder’in tablosu, UFO araştırmacılarının ve din felsefecilerinin de dikkatini çekti.
Resimde Hz. İsa’nın vaftiz sahnesi vardır. Yukarıdaki karanlık, diske benzeyen göksel formdan aşağı doğru yayılan ışık huzmeleri doğrudan İsa ile Yahya’ya yöneliyor. İlginç olan şey, bu yapının klasik Hristiyan sanatındaki alışılmış “bulut”, “melek topluluğu” veya “güvercin” formundan farklı görünmesidir. Form neredeyse maddidir; merkezîdir ve kontrollüdür. Modern göz için bu görüntünün “uçan daire” çağrışımı yapması şaşırtıcı değildir. Nitekim bugün bile eserin dijital arşivlerinde “flying saucer” ve “UFO” gibi anahtar kelimelerin kullanılması, modern algının tabloyu hangi zihinsel çerçevede okuduğunu gösteriyor. Elbette bu, müzenin “tablo gerçekten UFO gösteriyor” dediği anlamına gelmez; fakat eserin çağdaş yorumlarda nasıl algılandığını açıkça ortaya koyar.
Asıl büyüleyici soru ise şudur: 1710’da bir ressam neden ve nasıl böyle bir form hayal etmiştir? Burada işin dinî ve ikonografik boyutu devreye girmektedir. Hristiyan geleneğinde Hz. İsa’nın vaftizi sırasında “göklerin açılması”, Tanrı’nın sesinin duyulması ve Kutsal Ruh’un inişi temel unsurlardır. Dolayısıyla gökten gelen ışık kullanımı şaşırtıcı değildir. Ancak De Gelder’in yaklaşımı sıradan değildir. O, göksel müdahaleyi soyut bir parıltı olarak değil; yoğunlaşmış, merkezî ve neredeyse fiziksel bir yapı olarak resmetmektedir. İşte tabloyu modern yorumcu için bu kadar çarpıcı hâle getiren şey tam olarak budur.
Üstelik Aert de Gelder sıradan bir ressam da değildir. Kendisi, Rembrandt’ın son öğrencilerinden biri olarak kabul edilir ve 1661–1663 yılları arasında Amsterdam’daki atölyesinde çalışmıştır.
Antik dinî geleneklerde “bulut”, “göklerin açılması”, “ışık”, “ses”, “ateş”, “meleklerin inişi” motifleri çoğu zaman aynı sahnede birleşir. De Gelder’in tablosu da tam bu sembolik evrenin içindedir. Modern UFO yorumu ise kadim sembolik dili, bugünün teknoloji diliyle yeniden tercüme etmektedir. Eskinin “göksel tecelli” dediğine modern insan “göksel araç” demeye meyilli olabilir.
Ortaçağ freskleri ve göksel araç imgeleri
14. yüzyılda yapılmış bir manastır freskinin, 21. yüzyılda “uzay aracı” tartışmalarının merkezine oturması da tesadüf değildir. Kosovo’daki Visoki Dečani Manastırı’nda bulunan bu çarmıha gerilme sahnesi son derece ilginçtir. Yaklaşık 1350 yılına tarihlenen freskte, Hz. İsa’nın çarmıha gerilişinin iki yanında gökyüzünde hareket eden, içinde insan benzeri figürler bulunan uçan diske benzer formlar görülmektedir.
Modern yorumcu için bunlar neredeyse “kokpitli uçan araçlar” gibidir. Özellikle figürlerin yönelimi, ışın benzeri çizgiler ve aerodinamik form, günümüz UFO estetiğiyle şaşırtıcı bir benzerlik taşımaktadır. Peki bir ortaçağ ressamı, yüzyıllar sonra bilimkurgu çağrışımı yapacak bu imgeleri nasıl üretebilmiştir? Bu soru bizi insan zihninin göksel olanı nasıl tasavvur ettiğine, dinî sembollerin zaman içinde nasıl dönüştüğüne ve modern insanın geçmişi hangi zihinsel filtrelerle okuduğuna dair çok daha derin bir tartışmanın içine çekmektedir.
Dikkat çekici olan, bu figürlerin hareket eden kapsülleri andıran formların içine yerleştirilmiş olmasıdır. Modern UFO yorumlarının çıkış noktası tam da burasıdır.
Felsefî açıdan mesele daha da ilginçleşir. İnsan zihni geçmişi hiçbir zaman tamamen nötr biçimde okumaz; her çağ, eski sembolleri kendi diliyle yeniden yorumlar. 14. yüzyıl insanı için göksel güçler melekler, ışık, bulut, ateşli arabalar ve semavî kürelerle temsil ediliyordu. Modern insan ise aynı görüntüleri araç, teknoloji, pilot veya uzay aracı olarak algılama eğiliminde. UFO tartışmalarının en derin yönlerinden biri burada yatıyor olabilir: İnsanlık, ilahî olanı artık teknolojik bir dille mi ifade etmeye başlayacak?
Bulut motifi ve semavî geçişler
Dinî açıdan bakıldığında ise bu tür freskler, göğün “kapalı” değil, dünya ile sürekli etkileşim hâlinde olan bir alan olarak düşünüldüğünü gösteriyor. Hem Hristiyanlıkta hem Yahudi hem de İslam geleneğinde gök; meleklerin hareket ettiği, vahyin indiği, ilahî müdahalenin gerçekleştiği ve bazen “açılan” bir gerçeklik katmanı olarak tasvir edilir. İncil’de “göklerin açılması”, “bulutlarla geliş”, “ışık içinde görünme” gibi ifadelerin sık sık kullanılması da bunun yansımasıdır.
Dolayısıyla UFO araştırmacılarının kutsal metinlerdeki “bulut” motifi ile tanımlanamayan hava fenomenleri arasında ilişki kurmaya çalışmaları tamamen tesadüf değildir. Çünkü antik dinî metinlerde bulut çoğu zaman görünmeyen ile görünen dünya arasındaki sınırı temsil eden bir sembol olarak kullanılır. Özellikle Yahudi-Hristiyan geleneğinde bulut; ilahî varlığın görünürleşmesi, göksel otoritenin ortaya çıkışı ve insan algısının ötesindeki gerçeklikle temas anlamına gelir.
Modern UFO literatüründe sıkça karşılaşılan “parlak sis”, “ışıklı bulut”, “şekil değiştiren göksel kütle” veya “bulut içinden çıkan nesne” anlatılarının, kadim metinlerdeki bu sembolik dille karşılaştırılması bu nedenle dikkat çekici bulunur.
Nitekim bulut motifi, Hz. İsa’nın göğe yükselişi anlatısında da karşımıza çıkar. Elçilerin İşleri 1:9’da şöyle denilir:
“İsa onların gözleri önünde yukarı alındı ve bir bulut O’nu gözlerinden gizledi.”
Kur’an’da Hz. İsa’nın göğe alınışı ise özellikle Nisâ Suresi 157–158. ayetlerde şu şekilde anlatılır:
“Bir de inkârlarından ve Meryem’e büyük bir iftira atmalarından ve ‘Biz Allah’ın peygamberi Meryem oğlu İsa Mesih’i öldürdük’ demelerinden dolayı kalplerini mühürledik. Oysa onu öldürmediler ve asmadılar. Fakat onlara öyle gibi gösterildi. Onun hakkında anlaşmazlığa düşenler bu konuda kesin bir şüphe içindedirler. O hususta hiçbir bilgileri yoktur. Sadece zanna uyuyorlar. Onu kesin olarak öldürmediler. Fakat Allah onu kendisine yükseltmiştir. Allah üstün ve güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidir.”
Kur’an dikkat çekici biçimde burada yükselişin fiziksel detaylarını vermez. İncil’deki gibi “bulut onu gözlerden gizledi” tarzı görsel bir sahne anlatılmaz. Ancak “Allah onu kendisine yükseltti” ifadesi, klasik İslam düşüncesinde Hz. İsa’nın öldürülmeyip ilahî koruma altında başka bir varlık düzeyine alınması şeklinde yorumlanmıştır.
Benzer şekilde bazı pasajlarda bulut, kutsal olanın insan zihninde oluşturduğu korku ve bilinmezlik hissini temsil eder. Luka İncili 9:34’te öğrenciler için: “Bulutun içine girerken korktular” ifadesi kullanılır.
Miraç, Burak ve göksel yolculuk
Kur’an ve hadis literatüründe Hz. Muhammed’in Miraç hadisesi, göksel yolculuk ve semaya yükseliş temaları etrafında şekillenir. Kur’an’da İsra Suresi’nde Hz. Muhammed’in bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya götürüldüğü anlatılırken, yolculuğun ayrıntıları hadislerde yer alır. Bu rivayetlerde peygamberin “Burak” adlı olağanüstü bir binek ile taşındığı belirtilir.
Burak kelimesinin kökü dikkat çekicidir. Kelimenin Arapça “berk”, yani şimşek/yıldırım köküyle ilişkili olduğu düşünülür. Bu nedenle Burak, klasik yorumlarda “ışıldayan”, “parlayan” ve “yıldırım gibi hızlı” bir varlık olarak değerlendirilmiştir. Böylece Miraç anlatısında ışık, hız, göksel geçiş ve semaya yükseliş temaları birleşir.
Modern dönemde Dr. Ömer Atilla Ergi gibi ilahiyatçı ve araştırmacılar, Miraç anlatısındaki olağanüstü hız, ışık ve semaya yükseliş unsurları nedeniyle bu anlatıyı teknoloji benzeri imgelerle karşılaştırmaya başlamıştır. Özellikle Burak’ın şimşek/yıldırım çağrışımı ve peygamberin bir “araç” ile semaya taşınması, bu tartışmalarda dikkat çeken unsurlar arasında yer alır.
Kur’an’da bulut, kıyamet ve kozmik geçiş
İncil metinlerinde “bulut” kelimesi vahiy, göksel otorite, kutsal gizem ve boyutlar arası geçiş gibi metafizik anlam katmanları taşıyan sembolik bir kavramdır.
Kur’an’da ise bulut kelimesi kıyamet sahnelerinde de kullanılır. Özellikle Kur’an içinde kıyamet, görünmeyen âlemin açığa çıkması, meleklerin görünür hâle gelmesi ve insanın alıştığı kozmik düzenin çözülmesi olarak da tasvir edilir.
Bakara 2:210’daki: “Onlar, Allah’ın ve meleklerin bulut gölgeleri içinde kendilerine gelmesinden başka ne bekliyorlar?” ifadesi dikkat çekicidir.
Bu ifade özellikle “Allah’ın gelmesi” ve “bulut gölgeleri” tasviri bakımından dikkat çekicidir. Nitekim ayetin literal biçimde okunması, Allah’ı zaman ve mekân içinde hareket eden bir varlık gibi düşünme sonucuna yol açabilir ki, bu durum Kur’an’ın genel tevhid anlayışıyla ve aşkın Tanrı tasavvuruyla uyumlu değildir.
Kur’an’ın genel bütünlüğünden hareket edildiğinde, bu ifadenin güçlü bir anlatım ve temsil dili taşıdığı düşünülebilir. Burada “Allah’ın gelmesi”, ilahî hükmün kaçınılmaz biçimde ortaya çıkmasını; “meleklerin gelişi” ise bu ilahî iradeyle tamamen hizalanmış semavî güçlerin görünür hâle gelmesini ifade ediyor olabilir.
Furkan 25:25 ise daha açık biçimde kozmik bir yarılma sahnesi çizer: “O gün gök bulutlarla parçalanacak ve melekler ardı ardına indirilecektir.”
Bu ayeti de kıyamet sürecinde görünmeyen âlemin açığa çıkması, meleklerin görünür hâle gelmesi ve mevcut kozmik düzenin sona ermesi şeklinde yorumlamak mümkündür. Bu nedenle “bulut” burada ilahî kudret, semavî müdahale ve kozmik geçişin sembolü olarak anlaşılabilir.
Mü’min Suresi 15. ayette şöyle denilir: “Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah, kavuşma günü ile uyarsın diye kullarından dilediğine emrinden olan ruhu vahyeder.”
Ayette geçen “kavuşma günü” ifadesi, “gök ehli ile yer ehlinin buluşması” anlamına gelebilir. Bu yorumda kıyamet, semavî âlem ile insanlık âlemi arasındaki perdenin kalkması olarak da düşünülür. Yani Kur’an kıyamet sürecini aynı zamanda büyük bir “buluşma”, “karşılaşma” ve “perdelerin kalkışı” olarak da tasvir etmektedir.
“Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah…” ifadesi de bu bağlamda oldukça dikkat çekicidir. Çünkü ayette “kavuşma günü”nden hemen önce Allah’ın “dereceleri yükselten” sıfatıyla anılması, aynı zamanda ontolojik ve bilinçsel bir yükselişin de ima edildiği düşüncesine kapı aralar.
Modern ufoloji ve yeni kozmik yorumlar
ABD hükümeti, dünya dışı hayat ve tanımlanamayan uçan cisimler konusundaki onlarca yıllık sessizliğini kademeli biçimde bozma kararı almıştır. Bu süreçte dikkat çeken noktalardan biri, aynı fenomenin farklı zihinsel ve ideolojik çerçeveler içinde tamamen farklı biçimlerde yorumlanmasıdır. J. D. Vance ve Donald Trump gibi siyasi figürlerin meseleyi zaman zaman kendi dinsel ve kültürel arka planlarının etkisiyle ele aldıkları görülmektedir.
Özellikle Amerikan muhafazakâr çevrelerinde UFO/UAP fenomeni, kutsal metinler, melekler, cinler ve “son zamanlar” anlatılarıyla ilişkili biçimde değerlendirilirken; emekli Amerikalı askerler ve istihbaratçılar konuyu daha çok ulusal güvenlik meselesi olarak görmektedir. Dr. Steve Greer ise fenomeni, insanlığa rehberlik eden pozitif ve yüksek bilinçli bir uygarlık veya varlık formu olarak yorumlamaktadır.
Kuşkusuz geçmişte “metafizik” olarak algılanan fenomenlerin, modern çağda teknoloji kullanan ve organize biçimde faaliyet gösteren varlıklar şeklinde yorumlanmaya başlanmasının ciddi felsefî ve teolojik sonuçlar doğuracağı muhakkaktır.
Arthur C. Clarke’ın ünlü sözü bu tartışmanın merkezinde yer alır: “Yeterince gelişmiş bir teknoloji sihirden ayırt edilemez.”
Eğer insan zihni geçmişte “mucize” dediği şeylerin bir kısmını “ileri teknoloji” kategorisine taşımaya başlarsa, antik insanın “melekler” olarak bildiği varlıklar modern insan tarafından “yüksek teknoloji sahibi rehber bir uygarlık” olarak adlandırılmaya başlanacaktır. Böyle bir süreç, din ile bilimkurgu arasındaki sınırları da giderek bulanıklaştıracaktır.
İnsanların melekler, cinler ve benzeri metafizik varlıkların varlığını kolaylıkla kabul ederken, uzaylı kelimesine daha mesafeli yaklaşmaları bu nedenle incelenmeye değer bir olgudur. Çünkü mantıksal açıdan bakıldığında her iki durumda da insan, kendi doğrudan deneyim alanının dışında bulunan bilinçli varlık ihtimalini kabul etmektedir. Buna rağmen “melekler ve cinler” birçok insan için doğal ve meşru görünürken, “uzaylı” kavramı çoğu zaman marjinal olarak algılanmaktadır.
Bunun temel nedenlerinden biri, melekler ve cinlerin semavî dinler tarafından kutsal metinler aracılığıyla insan bilincine yerleştirilmiş olmasıdır. İnançlı insan, bu varlıkların mahiyetini tam olarak bilmediğini kabul eder; nasıl var olduklarını, hangi boyutta bulunduklarını veya fiziksel doğalarını açıklayamaz. Buna rağmen onların varlığını sorgulamaz. Çünkü bu varlıklar kutsal metinlerce tanımlanmış, kültürel ve teolojik meşruiyet kazanmışlardır.
Uzaylı kavramı ise çok farklı bir tarihsel bağlam içinde ortaya çıkmıştır. Modern insanın zihnindeki uzaylı imgesi büyük ölçüde bilimkurgu romanları, Hollywood sineması, popüler kültür, televizyon dizileri ve komplo teorileri tarafından şekillendirilmiştir. Bu nedenle “uzaylı” kelimesi birçok insanın zihninde bilimsel veya ontolojik bir kavramdan çok kültürel bir kurgu çağrışımı yapar. Özellikle yeşil yaratıklar, uçan daire ve UFO hikâyeleri, sinematik stereotipler, konunun ciddiyetini psikolojik olarak zayıflatmıştır.
Dindar bilinç, melekleri Tanrısal düzenin parçası olarak gördüğü için onları tehdit olarak algılamaz. Oysa uzaylı fikri, kontrol edilemeyen, bilinmeyen ve potansiyel olarak üstün bir uygarlık ihtimalini çağrıştırır. Bu durum insan merkezli dünya görüşünü daha doğrudan sarsar. Çünkü melekler teolojik sistem içinde anlamlandırılmıştır; uzaylılar ise mevcut anlam sistemlerini bozma potansiyeli taşır.
Belki de bu yüzden modern insan, melekler ve cinler gibi varlıklara metafizik kategoriler içinde inanmayı daha güvenli bulmaktadır. Çünkü metafizik alan, doğası gereği görünmeyen, fiziksel gerçekliğe doğrudan müdahale etmeyen ve büyük ölçüde inanç düzleminde kalan bir alandır. Bu durum, insan zihninin söz konusu varlıkları günlük fiziksel gerçeklikten belli ölçüde uzak tutmasına imkân verir.
Oysa aynı varlıkların “uzaylı”, “dünya dışı bilinç” veya fiziksel olarak tezahür eden ileri uygarlıklar şeklinde düşünülmesi, meseleyi doğrudan maddî gerçeklik alanına taşır. Bu ise psikolojik olarak sarsıcıdır. İşte Amerikan hükümetinin son yıllarda yürüttüğü kontrollü açıklama süreci, böyle bir psikolojik ve kültürel sarsıntıyı yönetme çabası olarak da yorumlanabilir.