Ölüm ve sonrası ailevi sorumluluklar

YORUM | ERGÜN ÇAPAN

Müslüman bir kişinin, yakın ve uzak akraba ve arkadaşlarına karşı farklı görev ve sorumlulukları vardır. Bunların bir kısmı dünya, bir kısmı da âhiret hayatına yöneliktir.  Ahirete yönelik olarak bir müslümanın, ölen yakınlarına, dostlarına veya sevdiği, alaka duyduğu kimselere hediye göndermesi, yerine göre bir hak veya vefa borcudur.

Gönderilecek hediyeyi ve makbuliyetini belirleyecek olan da Allah tarafından Gaybın Son Habercisi olarak gönderilen Peygamber Efendimiz’in getirdiği dünya ve ukbanın yol haritasını bildiren dindir. Bu yazıda, vefat eden kimsenin/kimselerin ardından, dinimizin yapılmasını  tavsiye ettiği şeyleri kısaca ele almak istiyoruz.

1-Borcunun Ödenmesi

Ölen bir kimsenin ardından yapılması gereken en önemli işlerden biri, onun borçlarını ödemektir. Kul hakkına taalluk etmesi ve ölen insanın rahatlatılması son derece önemlidir. Bunun içindir ki, vefat eden kimsenin borcunu ödeyerek onun üzerinden kul hakkının kalkmasına yardımcı olmak, mirasçılarının ve yakınlarının öncelikli olarak ele almaları gereken bir görevdir. Maalesef günümüzde dinimizin çok önem verdiği bu konu, hafife alınmakta ve gereken hassasiyet pek gösterilmemektedir. Ölen  bir kimsenin borçlarının miras taksim edilmeden önce ödenmesi gerekir. Borcun ödenmesine ölenin bıraktığı miras yeterli değilse, mirasçılar borcu ödemekle sorumlu değillerdir. Bununla birlikte ödemeleri de bir vefa borcudur. Borcu ödeyecek kişinin ölenin  mirasçısı veya yakını olması şart değildir; herhangi bir kimse, vefat edenin borcunu ödeyebilir. Borcun ödenmesi, ölen kimsenin uhrevi mesuliyetten kurtulması adına oldukça önemlidir. Konuyla ilgili bazı hadisler şu şekildedir:

نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ، حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ

“Ölen bir bir müminin canı, borcu ödeninceye kadar ipotek altındadır.” (Tirmizî, 1078; Ebu davud, 3341; Ahmet b. Hanbel, 10599; Hakim Müstedrek, 2219) Bu konudaki bir diğer rivayet de şu şekildedir:

صَاحِبُ الدَّيْنِ مَغْلُولٌ فِي قَبْرِهِ لَا يَفُكُّهُ إِلَّا قَضَاءُ دَيْنِهِ

“Borçlu kimse kabirde eli kolu bağlıdır. Ancak borcunun ödenmesi onun kelepçelerini çözer. “ (Taberanî, Mu’cemu’l-Evsat, 893)

Bu durumdaki bir kimsenin, borcu ödeninceye kadar ne cennete girmesine ne de salih insanlarla arkadaşlık etmesine izin verilir. Hasenatından alacaklılara verilerek veya borcu kadar onların günahlarından yüklenerek veyahutta dilerse Allah’ın borcunun verilmesini talep edenleri razı etmesiyle kurtulur. (Aliyyü’l-Kâri, Miftahu’l-mefatih, 5/1959)

Vefat eden kimsenin ahirette borcundan ötürü mesuliyetini gösteren bir diğer hadis te şu şekildedir :

يُغْفَرُ لِلشَّهِيدِ كُلُّ ذَنْبٍ إِلاَّ الدَّيْنَ

“Şehidin borç hariç günahları mağfiret edilir.” (Müslim, 1886; Ahmet b. Hanbel, 7051) buyrulmaktadır.

Bu  hadisteki borç ile bütün kan, mal ve namus gibi kul hakları kastedilmektedir.  (Münavi, Feyzü’l-kadir, 10016) Görüldüğü gibi şehitlik gibi yüce bir payeye erişen bir insan bile kullara olan borcundan muaf tutulmamaktadır.Bu itibarla vefat eden bir kimsenin borcunun ödenmesi ve onun rahatlatılması çok hayatî bir öneme sahiptir.  Ölenin yakınlarının, dostlarının, sevenlerinin- imkanlar ölçüsünde- onun geride bıraktığı borçlara sahip çıkıp ellerinden gelen gayreti göstererek ödemeye çalışmaları bir vefa borcudur.

2-Dua ve istiğfar

Ölen kimsenin ardından dua ve istiğfar etmek, Kur’an ve Sünnet’te vurgu yapılan bir husustur. Kur’an, vefat eden insanların ardından onların bağışlanması için dua etmenin çok önemli bir müslüman ahlakı olduğuna dikkatleri çekmektedir: Konuyla ilgili bir âyet-i kerimede Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Onlardan sonra gelenler (başta muhacirler olarak, kıyamete kadar gelecek müminler): “Ey Kerim Rabbimiz, derler, bizi ve bizden önceki mümin kardeşlerimizi affeyle! İçimizde müminlere karşı hiçbir kin bırakma! Duamızı kabul buyur Rabbenâ, çünkü Sen raufsun, rahîmsin!” (Haşir, 59/10). Ayrıca Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) de değişik hadislerde vefat eden insanlar için dua ve istiğfarda bulunulmasını tavsiye etmiştir. Bunlardan birinde Allah Resûlü:

إِذَا صَلَّيْتُمْ عَلَى الْمَيِّتِ فَأَخْلِصُوا لَهُ الدُّعَاءَ

“Vefat eden insanın namazını kıldıktan sonra onun için yürekten dua edin!” (Ebu Davud, Sünen, 3199; İbn-i Mace, 1487) buyurmuştur. Peygamber Efendimiz (s.a.s.) bu tavsiyesinin yanında bizzat kendileri de vefat eden kimseler için Allah’ın mağfiret etmesi  için dua etmiştir. Nitekim Sahabeden vefat eden Ebu Seleme için şöyle dua etmiştir:

«اللهُمَّ اغْفِرْ لِأَبِي سَلَمَةَ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ، وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ، وَاغْفِرْ لَنَا وَلَهُ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، وَافْسَحْ لَهُ فِي قَبْرِهِ، وَنَوِّرْ لَهُ فِيهِ» .

“Allahım, Ebu Seleme’yi mağfiret buyur! Derecesini hidayete erenler arasında yükselt. Geride kalan nesline sen halef ol (onları koruyup gözet) Ey Alemlerin Rabbi! Ona da bize de mağfiret buyur! Kabrini genişlet ve onu  orada nurlandır!” (Müslim, 920; Ebu Davud, 3118)

Ayrıca Peygamber Efendimiz’den, vefat eden insanın mağfiret edilmesi için dua etmenin, hediye göndermek anlamında olduğu rivayet edilmektedir:

وَإِنَّ هَدِيَّةَ الْأَحْيَاءِ إِلَى الْأَمْوَاتِ الِاسْتِغْفَارُ لَهُمْ

“Hayattakilerin ölenlere hediyesi onlar için istiğfar etmektir.” (Beyhaki, Şuabu’l-iman, 7527; Deylemî, Müsned, 6323)

Aynı zamanda Selef-i salihinden de, ölen kimse için yapılan duaların, ona dağlar şeklinde, ipek bohçalara veya daha başka ambalajlar içinde sarılı bir nur halinde hediye olarak ulaştığı yönünde pek çok rivayet ve nakledilen rüyalar vardır. (Suyûtî, Şerhu’s-sudûr bihâli’l-mevtâ ve’l-kubur, s. 307)

Hayatta olan mü’minlerin, vefat etmiş yakınlarına, dostlarına ve sahabe efendilerimizden günümüze dinin bize tebliğ ve temsilinde çok önemli  yeri olan, ruhun ufkuna yürüyen ilim ve maneviyat büyüklerine de dua etmek, hem bir vefa borcu, hem bir hediye, hem de sevap kazanma yoludur. Bu duaları yaparken ismin zikredilmesi de oldukça önemlidir. Zira Peygamber Efendimiz, vefat eden Ebu Seleme’ye ismen dua etmiştir. Bu itibarla isim zikredilerek yapılan dua, tıpkı şahsa özel adrese postalamak gibidir.

3-Sadaka Vermek

Peygamber Efendimiz, vefat eden bir kimsenin dünyada bıraktığı hayır ve hasenat kaynaklarının onun için sürekli sevap kaynağı olacağını bildirmiş, arkada kalanların, ölen yakınları için toplumun o anda ihtiyacı olan şeyleri tasadduk etmelerini tavsiye buyurmuşlardır.

Nitekim Allah Resûlü  insan öldüğünde, amel defterinin kapanacağını, ancak şu üç kişinin bundan istisna edildiğini haber vermiştir:

إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ

“İnsan öldüğü zaman ameli, şu üç şey dışında kesilir: Sadaka-i cariye, faydalı ilim ve kendisi için dua eden salih bir çocuk.” (Müslim, 1631; Ebu Davud,  2880)

Sahabeden birisi Peygamber Efendimiz’e babasının vefat ettiğini ve geriye mal da bıraktığını, fakat kendisine herhangi bir vasiyette bulunmadığını söyleyerek, kendisinin babası adına sadaka vermesinin onun günahlarına keffaret olup-olmayacağını sormuş, Allah Resulü de “Evet” buyurarak, ölen kimseler için sadaka vermenin önemini hatırlatmıştır.  (Müslim, 1630; Nesaî, 3652)

Sa’d b. Ubade, Efendimiz’e annesi için tasaddukta bulunmayı sormuş, Allah Resulü’nün onayı ile hurma bahçesini sadaka olarak vermiştir. (Buhari, 2756). Bir diğer rivayette de Sa’d b. Ubade, vefat eden annesi için hangi sadakanın daha faziletli olduğunu sormuş, Allah Resulü su kuyusu kazdırmasını tavsiye etmiş, sahabi de annesi adına bir su kuyusu açtırmıştır. (Ebu davud, 1681)

Konu  ile ilgili hadislerden anlaşıldığına göre toplumun, insanların ihtiyacını karşılayacak mali imkanların sadaka olarak verilmesi önem arzetmektedir. Vefat edenlere yapılan dualar, istiğfarlar, sadakalar vs. ahiret alemine göre bir hediye şeklinde onlara ulaşmaktadır. Nitekim,  Hz. Enes b. Malik, bu durumu Peygamber Efendimiz’e sormuş, Allah Resulü de şu şekilde cevap vermiştir:

عَنْ أَنَسٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إنَّا نَتَصَدَّقُ عَنْ مَوْتَانَا وَنَحُجُّ عَنْهُمْ وَنَدْعُو لَهُمْ، فَهَلْ يَصِلُ ذَلِكَ لَهُمْ؟ قَالَ نَعَمْ، إنَّهُ لَيَصِلُ إلَيْهِمْ، وَإِنَّهُمْ لَيَفْرَحُونَ بِهِ كَمَا يَفْرَحُ أَحَدُكُمْ بِالطَّبَقِ إذَا أُهْدِيَ إلَيْهِ» رَوَاهُ أَبُو حَفْصٍ الْعُكْبَرِيُّ

Enes b. Malik, “Ey Allah’ın Resulü biz ölülerimiz için sadaka veriyoruz, onlar için hac yapıyoruz ve onlara dua ediyoruz. Bu yaptıklarımız kendilerini ulaşıyor mu? Diye sorunca Allah Resulü, “Evet, yaptıklarınız mutlaka ulaşır ve sizden birisine bir tabak yemek ikram edildiğinde sevindiği gibi, onlar da sizin kendileri için yaptıklarınıza çok sevinirler.” (Aynî, Umdetü’l-kâri, 3/119; İbn-i Âbidin, 2/596; Ali b. Ahmet el-Hekkârî,  Hediyyetü’l-ahya lilemvât ve ma yasılü ileyhim minennefi ve’s-sevab alâ memerri’l-evkat, s.177)

Vefat eden insanın ardından dua, sadaka ve borcunun ödenmesinden ötürü sevabının ulaşmasında ittifak edilmiştir. (Nevevi, el-Minhac şerhu sahihi’l-müslim, 11/85). Bir insanın yaptığı bir amelin sevabının bir diğer insana ulaşmasıyla ilgili rivayetler tevatür derecesine ulaşmaktadır. (İbn-i Abidin, 2/596)

Nafile olarak tasaddukta bulunan kimsenin, bütün inanan erkek ve bayanları niyet etmesi daha faziletli bir davranıştır. Zira verilen sadakanın sevabı, verenden hiçbir eksilme olmaksızın niyet edilen herkese ulaşmaktadır. Ehl-i sünnet ve’l-cemaat mezhebinin görüşü bu şekildedir. (İbn-i Abidin, 2/243) Bu itibarla, vefat eden bir kimse adına yapılan sadaka, ibadet, Kur’an tilaveti gibi taat ve kurbetlerden hasıl olan sevabı, başta Peygamber Efendimiz, sahabe, selef-i salihin, mezhep imamları ve maneviyat büyükleri olmak üzere günümüze kadar üzerimizde hak ve emeği olan kimselere, yakınlarımıza, dostlarımıza ve bütün müminleri niyet ederek bağışlamak, hem vefa, hem sevap kazanma, hem de ahirette o insanlarla dünyada iken bir dostluk kurma adına önemli olsa gerektir. Elbette ki böylesine geniş kapsamlı bir duada,  bizzat bağışlamak istediğimiz insanların ismini söylemek de adrese  teslim etmek gibidir.

Aklımıza şöyle bir soru gelebilir: Peki nasıl olup da yapılan bir hayrın sevabı, binlerce milyonlarca insana aynı anda ulaşacaktır? Şunu hatırlatmak gerekir ki, dünyada internet, uydu yayını gibi değişik iletişim vasıtalarıyla bir görüntü, ses veya bilgi, aynı anda milyonlarca, milyarca insan ulaşmaktadır.

Vefat eden insanlara gönderilen hediyeler konusuna “Kur’an Okuma” ile devam edeceğiz.

YORUM YAZIN

Lütfen yorumunuzu yazın
Lütfen isminizi girin